O blog de Xosi

A nós, como a moita xente, aínda nos quedan uns cantos anos para rematar de pagar a hipoteca. Edúcannos así dende o berce, para que nos hipotequemos; para que sintamos a arela de satisfacer necesidades creadas pola propia cultura, non nacidas das nosas conciencias, e ás que só podemos aspirar con axuda financeira. É un xeito de confiarlle á banca o rol protector e nutricio que tiñan nosos pais para connosco ata que decidimos independizarnos; iso si, a cambio de suculentos xuros e décadas de traballo.

Thoreau, cuxas ideas venerei ben anos, aconsellaba no seu Walden (Edicións Cátedra), a todo aquel que desexase construír unha vivenda, que fixese gala da súa sagacidade para non verse máis tarde “nun labirinto sen saída, nun museo, nunha prisión, cando non nun espléndido mausoleo”. El, que sagacidade tiña abondo, sentou os seus ósos a carón da lagoa que deu título ao devandito libro e ergueu a súa casa gastando en materiais menos de trinta dólares.

Lembrei a Thoreau observando á parella de cus roxos (Phoenicuros ochuros) que viven no noso xardín. Esta primavera decidiron aniñar no garaxe para criar á súa proxenie. E é que a convivencia en parella ten os seus efectos secundarios. Eles non tiveron que pedir hipotecas nin poñerse a canga da usura para turrarlle do palanquín aos banqueiros. Fixeron o seu niño con pauciños, ramallos e carriza, ben alicerzado sobre un lintel de metal e cemento, co espazo xusto para eles dous e tres ovos. Tan pequeno era o habitáculo que, cando naceu a prole, tiveron que deixar o fogar para que o ocupasen os poliños ata que as súas ás fosen quen de levalos polo mundo adiante. Como no mundo animal, amais de non haber hipotecas tampouco existe a síndrome de Peter Pan, foi cuestión de días que os paxariños emigrasen para buscar a vida. Agora que xa criaron, nin sequera a parella de cus roxos utiliza o niño para vivir. Aí quedou, baleiro.

E é que as maiores hipotecas non son aquelas que nos atan á banca, senón outras forxadas nun ferro máis inquebrantable se cabe, isto é, o daquelas posesións ás que nos sentimos tan aferrollados que pasan a formar parte da nosa propia identidade, de nós como persoas, do noso eu, que, en definitiva, nos fan –daquela maneira- seres humanos. Non se pode agardar outra cousa dunha sociedade de consumo, dunha sociedade na que prevalece o ter sobre o ser, dunha sociedade na que se nos permite mercar atractivos anacos de personalidade e status –coches, inmobles, roupas, perfumes- a cómodos prazos e sen ter que queimar demasiadas neuronas.

Mais velaí está esa parella de cus roxos que abandonaron o niño sen importarlles moito o “que dirán”. Vese que non pretenden que os seus conxéneres os xulguen polo seu pisiño sito no lintel da porta do garaxe de cas Xosi. Esa independencia sobre as posesións sábeme a Walden, sábeme a Thoreau.

Inauguro con este post unha sección á que vou bautizar como Vidas senlleiras, título dun feixe de contos de Darío Xohán Cabana co que o autor de Roás se fixo coa única edición ata a data do premio mellor dotado na historia das letras galegas, o Cidade de Lugo, galardón co que embolsou dez millóns de pesetas. Desfilarán por aquí, xa que logo, vidas senlleiras, que non egrexias, de xentes que teñen feito da súa vida un percorrido singular que, aínda que en moitos casos non lles valeu o ascenso a ningún parnaso, sempre foi unha aposta clara por seguir os pulos que a cadaquén lle dictou o corazón.

Teño que incluír nesta sección, xa por forza, os nomes que engrosaron a breve serie que titulei Nas ás da liberdade: Elixio Rodríguez, Roald Dahl e Antoine de Saint-Exupéry. A pesares diso, tomade o nome de hoxe como o da inauguración oficial: Walter Hermann Koch. Este señoriño de fasquía fráxil e esguízara probou a dureza da vida con pouco máis de quince anos, cando o internaron no campo de exterminio de Auschwitz. Non teño referencias do que fixo nos anos posteriores ao holocausto nazi. O único que sei –que sabemos todos, pois o que se fala sobre el é moi escaso- é que, cando andaba ao redor dos cincuenta anos, fixo unha aposta cun grupo de empresarios que habería gobernar o resto dos seus días: sobre a mesa 1.700 millóns de pesetas que serían seus se percorría a pé 600.000 quilómetros. Teño un recorte de La Voz de Galicia que gardo como ouro en pano no que afirma que xa levaba camiñados 700.000 quilómetros aos seus 76 anos. Nembargante, en ningún sitio descubrín que chegase a cobrar tan fabulosa fortuna, o cal é estraño, pois tería sido unha nova desas que dan a volta ao mundo. De feito, é moi raro que se fale tan pouco da súa fazaña (só atopei dúas entradas relacionadas con el en Internet, e a única nova que achei na heméroteca web de La Voz non enlaza co texto). Se cadra é que é humilde de máis. Quero pensar que si, pois un carácter dese tipo cádrame co dun home que apostou boa parte da súa vida a algo tan sinxelo como camiñar. En calquera caso, se sabedes algo máis de Walter Hermann Koch, encantaríame sabelo. Unha vida senlleira, sen dubida algunha.

O 31 de xullo de 1944, Antoine de Saint-Exupéry partía do aeródromo de Borgo, na illa de Córcega, a bordo dun Lightning P-38. Ía en misión de recoñecemento, a recompilar información de cara aos preparativos do desembarco aliado en Provenza. Ao cabo dunhas horas, o radar perdía o rastro do avión. Hai dez anos, en 1998, achábanse os restos do aparello e unha pulseira de prata do escritor nos fondos do mar de Marsella. Tardaríase outra década, nembargante, en descubrir a causa da súa morte. Foi o pasado marzo cando o piloto alemán Horst Rippert, aos seus 88 anos, declarou: “Poden deixar de buscar. Fun eu quen abateu a Saint-Exupéry. Foi despois cando souben que se trataba do escritor. Eu agardaba que non fose el, porque na nosa mocidade todos leramos os seus libros e adorabámolos”.

Se lle puidesemos preguntar a Saint-Exupéry sobre a súa morte, de seguro que non lle había gardar rancor a Rippert. Sabía onde se metía, falara demasiadas veces con ela, coa morte, como para non saberes que era unha pretendente teimuda que non o había deixar escapar de xeito doado. Xa bailaran xuntos en 1935, cando tentaba bater o récord no traxecto París-Saigón e caeu no deserto de Libia (sóavos a escena?); ou cando no raid Nova Iorque-Terra de Fogo se estrelou en Guatemala. Era un home de acción, consciente de selo. Se no intre de estar precipitándose cara ás augas algún deus ou anxo lle ofrecese recuar para levar unha vida máis repousada e menos arriscada, de seguro que negaría o ofrecemento. Morreu como quixo. De seguro que antes do que quixese, pois a vida éralle algo tan caro e intenso que non se había querer zafar da súa aperta tan axiña. Pero para Saint-Exupéry, a peor morte tería sido a de vivir en contra dos pulos do seu corazón.

Eses pulos foron os que fixeron do autor de O principiño un dos pioneiros da aviación civil, paixón, esta de voar, que lle viña da infancia, dende o día que montara nun avión, con doce anos, para, pouco despois, construírlle unhas ás de tea á súa bicicleta. Como Elixio Rodríguez e como Roald Dahl, Saint-Exupéry enrolouse no exército para dar renda solta á súa paixón polas alturas. Despois, gañaría a vida como piloto civil –en Francia, África e Sudámerica- daquela unha actividade case que heroica polo primitivismo dos instrumentos de navegación con que contaban os avións; e porque non partías con cartas aéreas, senón que as trazabas ao tempo que voabas. Boa parte da obra  de Saint-Exupéry está ambientada, precisamente, neste mundo e, a pesares do éxito á hora de vender libros, o home porfiou en levar unha vida sempre escorregando polo gume da navalla.

Quixen rescatar para este artigo un texto extraído de Voo de noite (Vol de nuit, traducido ao galego por Valentín Arias e publicado en Xerais). Nel atopamos a Fabien, un deses heroes anónimos que se dedicaban a abrir liñas aéreas, neste caso na Patagonia, polos camiños virxes do ceo. Fabien atópase nunha situación límite. É de noite, o indicador de combustíbel xa hai tempo que pasou do punto de non retorno. Unha treboada fai que a visibilidade sexa nula, polo que é imposíbel aterrar. Fabien remonta os nuboeiros ata pórse por riba deles e contemplar, cara a cara, o firmamento. “Desatáronse as súas cadeas, coma as dun preso que se deixa marchar só, algún tempo, entre flores.

«Demasiado fermoso», pesaba Fabien. Erraba entre as estrelas acumuladas coa densidade dun tesouro, nun mundo onde nada, absolutamente nada, fóra del –Fabien- e mailo seu compañeiro, había vivo. Semellante a eses ladróns de cidades fabulosas, emparedados na cámara dos tesouros, de onde non saberían saír. Errantes entre pedrería xeada, infinitamente ricos, pero condenados”.

Iso é liberdade, ser quen de contemplar a beleza aínda que a señora morte insista en sacarte a bailar. É un xeito de vivir como un quere sen que a ameaza última e definitiva sexa quen de arredarte do camiño elixido. Rematemos cun dos poemas máis fermosos que se teñen escrito en calquera lingua e que, sen dúbida, serían un precioso epitafio na carlinga dese Lightning P-38 mergullado nas augas do Mediterráneo. Escribiuno Thomas Stearns Eliot, aló polo 1920, forma parte da súa mítica obra The waste land, e leva por título A morte pola auga. Podédelo gozar na pioneira tradución feita por Álvaro Cunqueiro ao galego en Flor de diversos (Editorial Galaxia):

Outro que voou nas ás da liberdade foi Roald Dahl, celebérrimo autor de obras destinadas ao público infantil como Charlie e a fábrica de chocolate, James e o pexego xigante ou Matilda, o meirande delas levadas con éxito ao cine e editadas en galego por Edicións do Cumio. As peripecias vitais de Dahl antes de ser escritor pódense ler en Voando só (Alfaguara), un delicioso libro enchoupado de principio a fin do desenfado e o humor ácido a que nos teñen afeitos os seus textos. De feito, as súas vivencias como aviador da RAF na fronte grega durante a Segunda Guerra Mundial darían para un relato do máis épico e grandilocuente, mais Dahl optou por quitarlle ferro ás súas experiencias e cóntachas coma un neno que confesa aventuras e trasnadas, coma se el mesmo fose un personaxe das súas propias novelas.

O comezo da guerra colleu a Dahl en Dar es Salaam (Tanzania), onde traballaba para a petrolífera Shell, e inmediatamente alistouse como voluntario nas forzas aéreas. En dous meses –nunca antes montara en avión- adestrárono en Nairobi (Kenia) para pilotar un Tiger Moth, biplano máis propio da Primeira Guerra Mundial. Despois, xa o mandaron directamente para O Cairo, onde había poñerse aos mandos dun aparello semellante, o caza Gladiator, con metralladoras desas que disparan a través da hélice sincronizadas coas súas aspas. Sería nesta etapa da guerra cando Dahl había ver máis preto de si a morte, e non precisamente polo fogo inimigo.

Pasado o período de instrución e xa asentado no norte de África, o comandante en xefe do aeródromo de Fouka (Libia) mandouno ir á base da 80ª Escuadrilla, no deserto, para incorporarse a ela. As coordenadas que lle deran estaban mal, de maneira que Dahl atopouse no medio do Sáhara, dacabalo das liñas italianas, co Gladiator no punto de non retorno e piques de anoitecer. Na aterraxe forzosa, o avión bateu de fociños no chan a 120 quilómetros por hora. O rostro de Dahl estampouse contra o vidro da carlinga e o aparato comezou a arder. Case inconsciente, coa cara completamente mazada, deu saído para afastarse o suficiente e non asarse vivo antes de desmaiarse; ao pouco, o lume chegou aos depósitos de combustíbel e á munición da metralladora e “as balas comezaron a asubiar por todas partes”. Despois, escuridade e silencio. Roald Dahl sería rescatado por unha patrulla británica e tería despois unha longa convalecencia hospitalaria para recuperarse das feridas, coa sorte de caer en mans dun afamado cirurxián plástico de Harley Street que, naquel intre, prestaba os seus servizos como cirurxián xefe da Armada en Alexandría e lle recompuxo con éxito o rostro.

Unha vez reincorporado, comezaría a épica para o escritor británico, e había ser cun comezo case tan absurdo como o das súas novelas. Afeito a pilotar biplanos, metérono, de súpeto, na carlinga dun Hurricane, un moderno monoplano que difería como o día da noite cos avións que pilotara ata entón. O caso é que lle deron dous días para afacerse a el antes de lanzarse só a cruzar o Mediterráneo para incorporarse á fronte grega. Dahl relátao así: “Estaba petrificado e asegureime por min mesmo no asento do Hurricane. Era o primeiro monoplano, e tamén, sen dúbida algunha, o primeiro avión moderno que tripulaba. Era, con moito, o máis potente, veloz e tramposo que xamais coñecera. Nunca tripulara antes un avión coa tren de aterraxe retráctil. Non tripulara nunca un avión provisto de aleróns que se empregaban para reducir a velocidade de aterraxe. Xamais tripulara un avión con hélice de inclinación variábel ou que tivera oito metralladoras nas ás. Xamais tripulara nada igual. Dalgún xeito amañeime para despegar con aquilo e facelo aterrar sen esnafralo, pero para min foi como montar un cabalo sen domar”. Ademais, con 1’92 de estatura, Dahl tiña que adoptar unha postura fetal para poder meterse na cabina do Hurricane, cos xeonllos case tocándolle o queixo. Nesta postura faría a viaxe de catro horas e media dende Exipto ao aeródromo de Eleusis, en Grecia. O que había vir despois ten de estraño que Roald Dahl sobrevivise para contalo. Só adiantar un dato: as forzas aéreas británicas na fronte grega consistían catro avións Blenheim e quince Hurricane, contando o de Dahl. Os nazis tiñan, pola contra, un milleiro de aparatos na rexión, entre cazas e bombardeiros, moito máis modernos e efectivos cós ingleses. Daquela, o noso escritor nunca combatera no aire. Quen queira descubrir en que deron as peripecias deste inexperto piloto fronte a tan formidábel inimigo terá que ler Voando só, un libro deses que se gozan liña a liña.

Para rematar, quixera transcribir un parágrafo, que fai referencia ao período de aprendizaxe como piloto de Roald Dahl, que dicía “Despois de ter voado sen instrutor, deixábanme despegar só moitas veces e era marabilloso. «¿Cantos mozos-preguntábame a min mesmo- tiñan a sorte de poder ir zoando e bradando polo ceo, sobre un país tan fermoso coma Kenia?». Ata o aeroplano e o combustíbel eran gratis. No gran val do Rift había tanta caza maior e menor como vacas nunha granxa leiteira, e voaba baixo no meu Tiger Moth para vela. ¡Que cantidade de animais contemplaba todos os días dende a cabina! Voaba moito tempo a unha altura de non máis de vinte ou vintecinco metros, admirando baixo miña enormes fatos de búfalos e animais salvaxes, que saían de escorrentada en todas as direccións cando eu pasaba ruxindo por riba deles. Coa axuda dun libro ilustrado que mercara en Nairobi, aprendín a recoñecer o kudu, a gacela de Thompson, o antílope, o impala e outros moitos animais. Vin multitude de xirafas e rinocerontes, de elefantes e leóns, e unha vez albisquei un leopardo, suave como a seda, acazapado na póla dunha grande árbore. Estaba a observar a uns impalas que pacían baixo súa, decidindo cal elixiría para comer. Voei sobre os flamencos rosados do lago Nakuru e din a volta completa voando sobre o cume nevado do monte Kenia no meu pequeno e seguro Tiger Moth. Non deixaba de repetirme o afortunado que era. Ninguén gozou nunca dun tempo tan apaixonante coma este”.

Iso si que é esnifar liberdade, case que metela a pico en vea, sentila tanto que se apalpa como algo material. Voar ceibe sobre un dos poucos anacos de África que daquela aínda se mantiñan virxes. Lémbrame ao Denis de Memorias de África; mais tamén ao Roy Batty, o líder replicante de Bladerunner na escena final do filme, cando di: “Vin cousas que ningún de vós crería. Atacar naves ardendo máis alá de Orión. Vin raios C coruscar na escuridade, preto da porta de Tannhäuser. Todos estes intres perderanse no tempo como bágoas na choiva. É hora de morrer”. Lémbrame, como non podía ser doutro xeito, ao adolescente que fun e que soñaba a fantasía recorrente de verse voando nun ala delta ao solpor co Stairway to heaven de Led Zeppelin soando nos oídos. Nunca tal fixen, pero aínda hei.

Con estas ás da liberdade quero render homenaxe a tres vidas senlleiras que tiveron en común o ter pilotado avións para combater, dun xeito ou doutro, ao fascismo que se estaba a estender coma un andazo por Europa no segundo terzo do século pasado. Daquela, a aviación aínda era algo heroico e moi pouco académico: a poesía e o sentido da beleza, a paixón e o risco, pesaban máis có cadro de mandos e cós instrumentos de navegación. Así, e durante tres entregas, desfilarán por este blog Elixio Rodríguez, Roald Dahl e Antoine de Saint-Exupery. A orde de aparición virá marcada pola fortuna que tivo cada un nese voar singular que, ao fin e ao cabo, é a vida de cadaquén.

Comezo, xa que logo, polo noso paisano, o Elixio Rodríguez, que no 2007, con 97 anos de idade, atopouse por fin cara a cara cunha vella coñecida: a morte; e atopouse con ela despois terlle feito burla en incontábeis ocasións, tantas que xa tiñan un algo de confianza o un co outro, coma dous veciños en desavinza que conviven e se aturan case que por costume. Veño de ler o seu libro, unha obra á que lle tiña ben ganas: Matádeo mañá (Edicións Xerais). A Elixio foi ao único que vin en carne e óso, a pouquiños metros, no palco da Quintana no 25 de xullo de 2003.

Estou convencido de que Elixio non xogaba á lotaría con demasiada frecuencia, pois se o fixese debería ter sido, por forza, millonario. A lotaría que lle tocou, nembargante, foi ben máis valiosa ca todo o ouro do mundo. Elixio Rodríguez debe ser unha das poucas persoas que, durante a Guerra Civil, estivo condenado a morte tanto polos insurxentes como polos republicanos; das poucas persoas que estivo a segundos de sentir o dardo mortal dunha bala asasina levándoselle a vida e que viviu para contalo. Laborioso galeguista de Bande (Ourense) na campaña a prol do Estatuto de Galiza, en canto o golpe de estado de Franco conquistou o noso país foi un dos primeiros en ser detidos pola Falanxe e en pasar longas noites de pedra nas celas do mosteiro de Celanova, devidas en cárcere e cuxa infamia había inmortalizar Celso Emilio. A Elixio fórono pasear unha noite ao monte Furriolo xunto a outros catro prisioneiros. Tivo a fortuna de que Pousa, un amigo seu do bando rebelde, acadara unha orde de liberdade coa escusa de que debían seguir interrogando ao prisioneiro para sacarlle valiosa información. Cando Pousa deu chegado coa orde ao Furriolo, catro cadáveres xacían na cuneta; só Elixio continuaba con vida, agardando a súa quenda. Pousa pronunciou a frase coa que se intitularía o libro máis de medio século despois: “A ese non o podedes matar hoxe. Matádeo mañá”.

Despois de moitas peripecias que o habían levar a recrutarse na Lexión para eludir o cativerio (os presos políticos alistados na Lexión eran utilizados como escudos humanos) e a ser oficial de aviación do exército franquista, Elixio Rodríguez acabou desertando tras liscar cun Breguet XIX co que aterrou en Xibraltar e de onde pasaría, tras eludir varias tentativas de asasinato en Marrocos por parte de sicarios falanxistas, á zona republicana en Valencia. Alí, tras certos malentendidos fatais, tamén sería condenado a morte acusado de espionaxe. De novo a sorte xogaría ao seu favor. Na tardiña do día antes do seu fusilamento tivo a fortuna de albiscar dende a xanela do calabozo a un antigo compañeiro de seminario que non vía dende a infancia e a quen avisou a berros da súa situación. O Coíño, que así se chamaba o compañeiro, moveu Roma con Santiago, e puxo ao corrente da situación ao mesmo Castelao, quen acadou un xuízo xusto para Elixio despois de espertar ao presidente da República, Indalecio Prieto, ás tres da madrugada (o fusilamento de Elixio estaba previsto para as seis).

Despois habían vir experiencias como os campos de concentración para refuxiados en Francia, a travesía cara ao desterro no Ipanema ou o exilio en México. Paga a pena demorarse en calquera delas coa lectura clara e chá que brinda Matádeo mañá, unha aposta máis que recomendábel.

Eu quedo coa imaxe do Elixio a bordo do Breguet XIX, abandonando unha posición doada e cómoda nas ringleiras do exército vencedor para ser fiel aos seus ideais. Nese voo, Elixio pasou por riba da Serra de Ronda co seu avión a máis de 4.000 metros de altitude para evitar esnafrarse contra o Mulhacén (non tiña mapas e a visibilidade era moi deficiente); levaba por roupa de abrigo tan só unha camisa e pilotaba un aparello de cabina descuberta. A visión do Mediterráneo e o Penedo de Xibraltar mentres parolaba coa súa coñecida a morte, desta vez en forma de conxelación inminente, expresa cunha potencia irresistíbel a aposta pola liberdade deste home que naceu con máis vidas que os gatos.