O blog de Xosi

A semana pasada descubrín, cun pouco de abraio e moita sorpresa, que ao compañeiro Eduardo Estévez lle roubaron o premio de poesía González Garcés que gañara co poemario Construcións. Polo que sei, o finalista, Xavier Lama, recorreu o fallo do xurado ao saber que parte dos poemas premiados se publicaran previamente no blog En construcion. As bases do González Garcés esixen que os poemas presentados sexan inéditos, é certo. Todas as bases de todos os concursos literarios o fan. Mais paréceme un acto moi pobre e rastreiro ter que reclamar para que che concedan un galardón que, de primeiras, non mereciches. Porque non estamos a falar de que Estevez estivese confabulado con membros do xurado ou que perpetrase calquera outra trampa que puxera en desavantaxe a Lama, non. O pecado foi realizar unha experiencia que me parece interesantísima, desas que insuflan osíxeno á sempiterna afogada que é a poesía: ir publicando o poemario a medida que este ía nacendo, medrando, evolucionando, construíndose; máis o menos, destaparlle as entrañas ao proceso creativo, unha especie lírica de reality show para minorías que aínda saben escoitar a infinidade de resóns que pode agachar unha palabra. Resumindo: Eduardo non trampeou para que lle desen o premio. Déronllo porque o merecía, pola calidade dos seus versos, unha calidade testemuñada por criterios do calibre que ostentan apelidos como Álvarez Torneiro, Navaza, Pozo Garza ou Romero. Sinceramente, creo que a parte triste de todo este embrollo tocoulle padecela a Xavier Lama que, me temo, será lembrado como o gañador máis prosaico dun certame poético nas nosas letras. Que lle aproveiten os 6.500 euros!

O 31 de xullo de 1944, Antoine de Saint-Exupéry partía do aeródromo de Borgo, na illa de Córcega, a bordo dun Lightning P-38. Ía en misión de recoñecemento, a recompilar información de cara aos preparativos do desembarco aliado en Provenza. Ao cabo dunhas horas, o radar perdía o rastro do avión. Hai dez anos, en 1998, achábanse os restos do aparello e unha pulseira de prata do escritor nos fondos do mar de Marsella. Tardaríase outra década, nembargante, en descubrir a causa da súa morte. Foi o pasado marzo cando o piloto alemán Horst Rippert, aos seus 88 anos, declarou: “Poden deixar de buscar. Fun eu quen abateu a Saint-Exupéry. Foi despois cando souben que se trataba do escritor. Eu agardaba que non fose el, porque na nosa mocidade todos leramos os seus libros e adorabámolos”.

Se lle puidesemos preguntar a Saint-Exupéry sobre a súa morte, de seguro que non lle había gardar rancor a Rippert. Sabía onde se metía, falara demasiadas veces con ela, coa morte, como para non saberes que era unha pretendente teimuda que non o había deixar escapar de xeito doado. Xa bailaran xuntos en 1935, cando tentaba bater o récord no traxecto París-Saigón e caeu no deserto de Libia (sóavos a escena?); ou cando no raid Nova Iorque-Terra de Fogo se estrelou en Guatemala. Era un home de acción, consciente de selo. Se no intre de estar precipitándose cara ás augas algún deus ou anxo lle ofrecese recuar para levar unha vida máis repousada e menos arriscada, de seguro que negaría o ofrecemento. Morreu como quixo. De seguro que antes do que quixese, pois a vida éralle algo tan caro e intenso que non se había querer zafar da súa aperta tan axiña. Pero para Saint-Exupéry, a peor morte tería sido a de vivir en contra dos pulos do seu corazón.

Eses pulos foron os que fixeron do autor de O principiño un dos pioneiros da aviación civil, paixón, esta de voar, que lle viña da infancia, dende o día que montara nun avión, con doce anos, para, pouco despois, construírlle unhas ás de tea á súa bicicleta. Como Elixio Rodríguez e como Roald Dahl, Saint-Exupéry enrolouse no exército para dar renda solta á súa paixón polas alturas. Despois, gañaría a vida como piloto civil –en Francia, África e Sudámerica- daquela unha actividade case que heroica polo primitivismo dos instrumentos de navegación con que contaban os avións; e porque non partías con cartas aéreas, senón que as trazabas ao tempo que voabas. Boa parte da obra  de Saint-Exupéry está ambientada, precisamente, neste mundo e, a pesares do éxito á hora de vender libros, o home porfiou en levar unha vida sempre escorregando polo gume da navalla.

Quixen rescatar para este artigo un texto extraído de Voo de noite (Vol de nuit, traducido ao galego por Valentín Arias e publicado en Xerais). Nel atopamos a Fabien, un deses heroes anónimos que se dedicaban a abrir liñas aéreas, neste caso na Patagonia, polos camiños virxes do ceo. Fabien atópase nunha situación límite. É de noite, o indicador de combustíbel xa hai tempo que pasou do punto de non retorno. Unha treboada fai que a visibilidade sexa nula, polo que é imposíbel aterrar. Fabien remonta os nuboeiros ata pórse por riba deles e contemplar, cara a cara, o firmamento. “Desatáronse as súas cadeas, coma as dun preso que se deixa marchar só, algún tempo, entre flores.

«Demasiado fermoso», pesaba Fabien. Erraba entre as estrelas acumuladas coa densidade dun tesouro, nun mundo onde nada, absolutamente nada, fóra del –Fabien- e mailo seu compañeiro, había vivo. Semellante a eses ladróns de cidades fabulosas, emparedados na cámara dos tesouros, de onde non saberían saír. Errantes entre pedrería xeada, infinitamente ricos, pero condenados”.

Iso é liberdade, ser quen de contemplar a beleza aínda que a señora morte insista en sacarte a bailar. É un xeito de vivir como un quere sen que a ameaza última e definitiva sexa quen de arredarte do camiño elixido. Rematemos cun dos poemas máis fermosos que se teñen escrito en calquera lingua e que, sen dúbida, serían un precioso epitafio na carlinga dese Lightning P-38 mergullado nas augas do Mediterráneo. Escribiuno Thomas Stearns Eliot, aló polo 1920, forma parte da súa mítica obra The waste land, e leva por título A morte pola auga. Podédelo gozar na pioneira tradución feita por Álvaro Cunqueiro ao galego en Flor de diversos (Editorial Galaxia):

Hai uns días, atopei en Manual de lecturas rápidas para a supevivencia uns versos de Laura Giordani sobre os nenos mineiros que lle socavaron bágoas ao meu rostro de cotío pétreo. “Xenreira de verte fendendo nesa pulseada a morte coa pedra, roubándolle rigor ata facerte fochanca, chaga. As túas mans moen, demolen, esmiúzan os ósos do mundo. Non de trasnos o po que arrasa os teus pulmóns: soldadiños de chumbo viaxan polas túas veas desvelando bosques somnolentos. Neno pena, neno maza, en moegas vai o teu sangue ata a infancia dos volcáns, cara a reinos de fadas negras, minerais; alí onde o mundo agacha o fume das caídas e todos os cascallos do dano”. Son bos versos, teñen forza e coraxe panfletarias sen renunciar á alquimia verbal da boa poesía. Falan de algo que a arte de versificar, sobre todo nestes tempos no que a verba poética está a alambicarse cara a extremos tan insospeitados como inaccesíbeis para o meirande da humanidade, non adoita tocar: a dor humana.

Falan estes versos do que a xornalista Pilar García del Pozo denunciaba en 2005 nun artigo no que dicía: “Mergullados nas entrañas do inferno dende a súa máis tenra infancia, arrastran os seus pequenos corpos por estreitos túneles, escuros e perigosos. As súas mans convértense en improvisadas ferramentas coas que recollen pedras ou escarvan a terra durante longas xornadas. Colocan explosivos e carrexan pesadas cargas. Estímase que un millón de nenos traballan na minaría e nas canteiras en todo o mundo. O meirande non cumpriu os dez anos… Non teñen xoguetes, nin van ao colexio; traballan sen horarios nin dereitos. Só coñecen unha obriga: contribuír á subsistencia familiar coma se fosen adultos, privados de educación e en prexuízo do seu desenvolvemento psicolóxico, físico e emocional. En contacto con gases tóxicos, de cotío sofren canseira constante, problemas musculares e de lombo, roturas de extremidades e feridas graves debido ás caídas e ás cargas excesivas que teñen que transportar e que non son acordes co seu desenvolvemento corporal”.

O dos nenos, e nenas, que traballan na minaría non é un invento de agora. Aínda que é unha tradición case tan vella como a humanidade –cun dos seus exemplos meirandes no espolio do cerro rico de Potosí polas gadoupas do imperio español- foi a Inglaterra da revolución industrial, no século XIX, a que levaría esta práctica ata o paroxismo. Non en van, os corpos miúdos dos nenos e das nenas eran os que mellor se adaptaban á angostura das galerías das que unha sociedade adicta ao vapor extraía o carbón que precisaba para manter o seu ritmo febril de crecemento. O propio Benjamin Disraeli, primeiro ministro británico entre 1874 e 1880, describía o traballo dunha nena mineira “...espida ata a cintura, durante doce e ás veces dezasete horas diarias, tira axudándose de mans e pés dunha cadea de ferro que, suxeita a un cinto de coiro, arrastra entre as súas pernas enfundadas en pantalóns de lona, para transportar cubetas de carbón que saen dos camiños subterráneos, escuros, retortos e enlamados: circunstancias que semellan ter pasado inadvertidas para a Sociedade para a Abolición da Escravitude Negra”. Estas nenas adoitaban a comezar a súa carreira nas minas con pouco máis de cinco anos. Normalmente, os nenos e nenas que traballan na minaría, onte e hoxe, non chegan aos corenta: a silicose encárgase de aforrarlles os sufrimentos que padecerían de alcanzar idades máis avanzadas co corpo e os pulmóns desconxuntados por un traballo tan brutal e inhumano, mesmo para os adultos.

Non podo rematar este artigo sen ter unha lembranza para un neno de comezou a traballar aos doce anos na canteira de Padrón, na parroquia de Vilareda (Palas de Rei). Era unha canteira de pedra a ceo aberto da que hoxe só fica unha fochanca infestada de toxos e xestas. O capataz era asturiano e tiña dúas máximas: a primeira era que a maza debía caer do ceo coma se fose un raio para fender a pedra; a segunda, que se un non podía cunha rocha pedise sempre axuda a outro para non lesionarse. Era un bo capataz. Se non recordo mal, pagaban a tres pesetas a hora e traballábanse oito horas diarias. O xornal redondeábano e quen aguantaba o día completo levaba para a casa cinco pesos, que daquela (anos cincuenta) eran uns cartos. O neno do que falo era dos que termaban a xornada completa e gañaba ese diñeiro. Non lle fora mal na escola, mais, sendo como era o menor de seis irmáns, a continuación dos seus estudios consistiu en coidar das ovellas da casa, co que axudaba á familia pero non levaba un patacón aos petos. Así que para el a canteira foi unha bendición e ten esa experiencia entre as mellores da súa infancia. Chamábase Andrés e é meu pai.

Edicións Positivas vén de publicar unha interesante proposta poética asinada por Moncho Iglesias: Oda ás nais perennes con fillos caducos entre os brazos. Que eu saiba, este é o primeiro poemario na nosa lingua ambientado integramente en Palestina e que, amais dos versos, inclúe tamén fotografías do propio autor realizadas no mesmo ventre da balea. E o ventre da balea é, nin máis nin menos que Belén, en Cisxordania, cidade na que Iglesias exerce como mestre de español. Daquela, temos nel unha testemuña excepcional da intrahistoria do drama palestino que, en troques de virnos en forma de crónica ou reportaxe, chega a nós en versos e mudas imaxes.

O arranque é soberbio, cun par de poemas nos que emprega unha sucesión de imaxes articuladas en fortes contrastes para tradear a conciencia dos lectores. Desta maneira, Oda... ábrese cunha fotografía do muro da vergonza co que Israel tenta castrar as arelas de liberdade de Palestina, e cuns versos nos que o mundo chic da moda e a crúa realidade deses campos de concentración en que deviñeron os territorios ocupados se dan a man: “Hoxe iremos visitar escaparates / veremos as bágoas nos ollos dos manequíns, / as cicatrices nas mans das costureiras / e os patróns sobre burkas de formigón”.  O obxectivo cara ao que apunta o poema refórzase cunha pintada moi ao xeito no muro fotografado...

O segundo poema incidirá na dor do pobo palestino tirando de novo da mesma técnica expresiva dos contrastes. Aínda que arrinca cun par de versos un pouco griseiros, a composición tórnase despois labarada visual para expresar de maneira concisa e rotunda a realidade do pobo palestino: “Atraídos pola esperanza / e expulsados pola miseria, / cabalgamos sobre unicornios, / brandindo espadas de plastilina”.

Mais a partir de aquí, e a pesares da potencia do arranque, esta Oda... comezará a tomar unha derrota cara a eidos máis abstractos en detrimento da claridade visual. De aquí en diante, o lector terá que debullar moita area para que faísque, de cando en vez, algún diamante (“Os fumes desas candeas / que prendemos onte / xa se apagaron / coas bágoas deses que necesitan / máis as nosas mans cás nosas verbas”); mesmo tropezará con varios croios en forma de poemas hiperbreves que pouco ou nada din, e ata verá perigar a súa integridade ao estouparlle baixo dos pés algunha que outra mina metafórica (chamoume a atención, por exemplo, o verso “tremer coas cóxegas da inxustiza”, no que semella como se esta última fixese graza ou incitase á risa...).

Afortunadamente, ao final o poeta agasállanos con outras dúas xoias: Seica non é menstruación e Hoxe hai fútbol, dúas composicións que volven inocularnos a realidade atroz dun pobo para o que as palabras dor e o sufrimento xa soan a eufemísticas abstraccións (unha recomendación para quen queira acceder de maneira rápida á historia deste conflito: o cómic Palestina, de Joe Sacco, tamén nos fondos bibliográficos da biblioteca municipal de Melide. Xornalismo de guerra en banda deseñada. Paga a pena. Algún día haberá que relelo para dedicarlle un artigo neste blog...).   

En resume, Oda ás nais perennes con fillos caducos entre os brazos paréceme unha proposta artística interesante ao mesturar fotografía e verso nun mesmo traballo –algo que non é habitual-, e ao darnos a testemuña dun poeta que convive no día a día co pobo palestino e a súa realidade. Se cadra froito da precipitación, comparten as páxinas versos mediocres e esquecíbeis –a maioría- con algúns poemas soberbios, polo que unha boa peneira previa antes da publicación e unha miga de paciencia para insistir no proceso creativo poderían ternos deparado unha obra para lembrar.

Facía tempo que non lía un poemario no que a autora, neste caso Medos Romero (Somede, As Pontes, 1959), deixase o que vulgarmente coñecemos en poesía como “eu lírico” para meterse na pel das mulleres de todo o mundo e indagar na violencia que, con infindas formas e matices, se exerce contra elas sen distingos de razas ou fronteiras. O pozo da ferida –Premio de Poesía Miguel González Garcés 2006- segue esa derrota pola globalidade dunha das facetas máis miserábeis do ser humano. Medos plasma isto en poderosas imaxes que teñen escenarios tan dispares como unha aldea calquera da Galiza ou o vertedoiro dunha gran cidade onde a rapazada apaña a mantenza, Ciudad Juárez ou os campos de refuxiados, un bordel do Pombal ou o leito dun matrimonio enclaustrado na agresividade e a incomunicación, as chabolas das favelas ou as pateras esnafrándose contra as fronteiras infranqueables dos países ricos, unha beirarrúa manchada de sangue ou a consulta do xinecólogo... Un carrusel calidoscópico que vira e vira amosando unha sucesión de prismas que expresan as tantas maneiras en que as mulleres sofren violencia en calquera latitude do mundo.

Se consideramos boa aquela poesía que sabe indagar nos denominadores comúns á historia e aos espazos do ser humano e que é quen de expresalo dunha maneira universal, entón O pozo da ferida de Medos Romero é poesía da boa que podería ser lida e comprendida, que podería impactar na conciencia de calquera persoa en calquera parte do mundo.

Así que se podes facerlle un oco a estes poemas, de seguro que non te has sentir defraudado. A edición, na liña doutros premios González Garcés, está moi coidada, é de boa calidade, e está impecablemente ilustrada por Emilia Salgueiro. En canto ao estilo, Medos optou por poemas breves, moi visuais, directos e impactantes, de maneira que en cada páxina atoparás unha brutal labazada, un berro, unha xostregada co cinto das verbas sobre a túa conciencia. Asegúroche que non ficarás indiferente. Velaí un adianto:

"Ela soubo do axexo, / do día sinalado, / daquel fío de aceiro / mutilando o teu pranto. / Saloucas, nena, / e súmeste na quietude / mentres che limpan un carreiro / de sangue entre dos pés". Ou: "A tristeza es ti, nesa violencia / coa que te adentras en min, / brutal, como un can enlouquecido. / A tristeza toda está nese xeito / inútil no que non me sabes amar. / Tan só porque no me oes, / tal vez porque nin me escoitas".

Nada máis. Só un apunte para os siareiros locais: Medos Romero estudiou en Melide...