O blog de Xosi

Entre a ducia de lectores habituais de O Blog de Xosi está o meu homónimo Froxón, natural das terras de Palas, artesán de bebidas carbonatadas e lector promiscuo e inclemente onde os haxa. Onte fíxome un chamado telefónico para rifarme por non contestarlle a un correo electrónico seu que, polo que vin, debeu darlle o seu traballo. Tívenlle que explicar que abro a miña conta de correo só cando me acorda, que debe ser unha vez ao mes. Antano, a chegada do carteiro ou ver un anaco de papel asomando pola túa caixa de correos abondaba para saber que tiñas correspondencia; agora, cousa dos tempos modernos, tes que ir a Internet e, se non o fas con frecuencia, escaravellar entre moreas de lixo postal para tentar atopar algunha palabra amiga digna de ser contestada, como esta que nos ocupa.

O caso é que o Jose, así para os amigos, sen til e sen x, vendo que ando a voltas coa lingua de Scarlett Johansson (non pensedes mal, que vén sendo a mesma que a de Shakespeare se non falamos stricto senso) mandoume unha adiviña en inglés. É fermosa coma un poema bucólico e doada, de maneira que o gozo vén da súa lectura e non da súa resolución:

A tradución que nos facilita o Jose é a seguinte:

A adiviña serviunos, tamén, para lembrar ao malo máis malo de todos os malos na saga de Harry Potter: Lord Voldemort. A Rowling válese dun anagrama para derivar o nome orixinario do personaxe cara a aquel que deveu en ominoso tabú impronunciable no mundo máxico. O devandito anagrama, como calquera xogo de palabras, deu as súas dificultades aos tradutores da obra a outras linguas, que tiveron que facer encaixe de bolillos para trasladalo. Se nos atemos ao segundo volume da heptaloxía (Harry Potter and the Chamber of Secrets), onde aparece por primeira vez o anagrama, o nome orixinal do noso personaxe era Tom Marvolo Riddle; trocando a orde das letras, Rowling saca I am Lord Voldemort. Na edición española, deturpan a polisemia do apelido, creando un Tom Sorvolo Ryddle que nos deixa un Soy Lord Voldemort. Como en galego non temos a letra y, puidemos ser máis fieis ao orixinal; así, Eva Almazán, a traductora, optou por un Tom Morlov Riddle, que nos deixou un Milord Voldemort. A importancia de conservar Riddle coma no orixinal non é pequena, pois significa, como ben me aclarou o Jose, adiviña, misterio, enigma. Xa o ves meu, se os tradutores profesionais teñen problemas para traducir algo tan simple coma este anagrama, como non os imos ter nós, cuxos coñecementos de inglés do bacharelato van esmorecendo no tempo coas nosas neuronas cal caducas follas outonizas?

Disque unha imaxe vale máis ca mil palabras. Eu engadiría que un recendo vale máis ca mil imaxes. A min pásame sempre co engaiolante olor da bosta ou os efluvios dalgunha das poucas cortes que aínda se estran con toxo no país; ambos recendos devólvenme directamente aos veráns que aquel neno que eu era, fillo de emigrantes en Barcelona, pasaba nunha parroquia de Palas de Rei chamada Vilareda. Ou cando vas pola rúa e cruzas cunha muller que se parapetou tralo mesmo perfume que impregnaba a pel da rapaza que te roubou o corazón na adolescencia. Pásame tamén co aroma salobre da auga mareira, a area quente na planta dos pés, e un sol cenital abrindo en abano a inmensidade azul do océano a filtrarse en raxeiras mentres a miña percepción se extasia mergullada entre peixes e medusas; necesariamente, retorno á praia da Barceloneta, ao Mediterráneo, da miña infancia.

Se cadra, o caso máis celebérrimo que temos na historia da literatura en cuestión de recendos evocadores do pasado é o da madalena mollada en te cuxo aroma e sabor convocaron en Marcel Proust tal enxurrada de lembranzas que o home botou case vinte anos en escribir e publicar as entregas que integran a monumental En busca do tempo perdido; lémbrame ao personaxe borgiano, Funes el memorioso, que era quen de lembrar absolutamente todo o que lle acontecía na vida, de tal maneira que botou a segunda metade da súa existencia lembrando o que lle pasara na primeira. Un pouco seguindo un camiño semellante ao de Proust, o poeta Antonio Gamoneda vén de publicar Un armario lleno de sombra, unha autobiografía dos seus primeiros e difíciles anos de vida, xusto ata que cumpre os catorce. A xénese do libro acontece cando o escritor abre o armario da nai morta e os olores nel contidos desatan unha reacción en cadea na súa memoria.

A quen eu quería chegar, nembargante, é a Charles Baudelaire. Na aínda recente segunda edición da Feira do Libro do Camiño de Santiago, celebrada en Melide a pasada fin de semana -do 1 ao 2 de agosto-, adquirín no caseto de Parrado As flores do mal, traducidas ao galego por Gonzalo Navaza nun deses tours de force da translación no que se tenta emular ritmos, metros e rimas para gardar a máxima fidelidade ao orixinal sen traizoar o sentido. De tolos. A Darío Xohán Cabana, que fixo o mesmo con A divina comedia de Dante (mentres exercía de policía municipal en Corcubión), ou co Cancioneiro, de Petrarca, escoiteille definir nunha conferencia, parafraseando a Ferrín, o labor tradutor así concibido como a “construción de catedrais paralelas”.

Hai un poema en As flores do mal que antecedeu ao famosísimo exemplo proustiano da madalena en máis de medio século e que, aínda que infinitamente máis breve, para min é dunha intensidade e beleza que esbouran á luz da biografía baudeleriana. Fillo dunha nai puritana e fillastro dun xeneral do exército francés, Charles Baudelaire resultou ser a antítese do que seus proxenitores pretendían del. Pouco máis ca un adolescente, viviu con fervor a bohemia parisiense da metade do século XIX, frecuentando prostitutas, nadando en alcol e haxix e, aínda que obtivo o título de bachiller, sendo expulsado do Collège Louis-le-Grand onde estudiaba. Daquela época de desenfreo habíalle quedar a pegada da sífilis.

Ás penas con vinte anos, seu padrasto decide envialo ao estranxeiro para ver se así deixaba a licenciosa vida que estaba a levar. Serán dezaoito meses de travesía polos mares do sur cunha delongada estadía en Calcuta. Sen querer, o xeneral Jacques Aupick agasallaría ao seu fillastro co maior tesouro que gardou en vida: o seu paraíso perdido. Nun soneto perfecto, Baudelaire lembra ese espazo e ese tempo no duodécimo poema de As flores do mal, que leva por título A vida anterior:

O regreso a aquel París gris e decimonónico, frío, de pedra e feluxe, debeu ser un choque brutal para o poeta. Boa parte da súa obra capital, As flores do mal, pivota sobre un sentimento que el chamou Spleen e que se asemella á náusea de Sartre ou á anguria vital de Heidegger. Nada que ver coa calideza e luminosidade absolutas, co sentimento de liberdade, que experimentou nos mares do sur. Mais no medio de toda esa sordidez habería atopar un nexo, un elo, que o levaría de regreso, sempre que el quixera, ao paraíso perdido: Jeanne Duval, unha prostituta mulata de orixe haitiana coa que mantería unha longa e tormentosa relación. No vixésimo segundo poema de As flores do mal, titulado Perfume exótico, xa menta o tema:

Será o seguinte poema, o vixésimo terceiro, o que nos revele a orixe dese recendo evocador. Titúlase A cabeleira e comeza así:

E seguen vinte e cinco versos máis que afondan nesa ponte de cabelo que o poeta cruza todas as noites que pode -tantas como os cartos que lle administran dan pagado- cara aos mares do sur. Todo grazas a un recendo.

Hai uns días, Jairo Dorado, ínclito tradutor de A ponte sobre o Drina (Ivo Andrić, 1945) ao galego, envioume unha mensaxe para anunciarme a inminente tradución de Danilo Kiš á nosa lingua, feito que, ao mesmo tempo, deixou en min unhas poucas migallas de esperanza e outras tantas de arela. Esperanza porque aínda hai xente que, no seu quefacer diario, mesmo dende terras tan afastadas coma Belgrado, segue en pé na crúa vangarda de manter o noso idioma non só con vida, senón coa mirada alta que dá o orgullo de non ser menos ca ninguén, nin sequera nestes tempos aciagos nos que un fato de políticos empoleirados coma voraces sambesugas ao poder travisten o seu máis abxecto fascismo lingüístico con felos de liberdade. Arela de poder ter nas mans -senón xa, si canto antes- ao Danilo Kiš vertido ao galego –grazas ao labor tamén de Rinoceronte como editorial- autor do que, confeso, nunca lin nada e que, cando así sexa, serao no mesmo idioma que falaron meus pais, meus avós e demais devanceiros que inocularon nas miñas veas o seu sangue de inmemoriais raíces. Grazas, xa que logo, Jairo, por ese sopro de vento fresco neste verán de tanto incendio verbal e lexislativo perpetrado polos pirómanos do bilingüísmo harmónico.

o anterior post faleivos da que é unha das miñas obras literarias de cabeceira, A historia interminable, do finado Michael Ende. Para que un libro poida chegar ben aos teus adentros non só debe ser bo, tecnicamente falando, e contarche unha historia que faga vibrar a túa fascinación; a maiores, pídeselle que ti, como lector, te sintas identificado co personaxe principal dalgún xeito, de tal maneira que, ao final, o protagonista acabes sendo ti mesmo, e ti mesmo sexas quen vivas as vicisitudes e tribulacións dese heroe de ficción que se encarna en ti mesmo. Iso foi o que lle pasou a aquel rapaz de ¿12? anos, fillo de emigrantes galegos en Barcelona, que algún día fun. En certo sentido, canda neno tiña unha boa morea de complexos que arrastraba comigo na vida diaria: unha timidez mórbida que me facía un inútil para as relacións humanas, mediocre por non dicir malo en case todo, nefasto no deporte, ao que lle deberíamos engadir o aderezado dun sentimento de culpabilidade de quen foi educado no cristianismo e comeza a descubrir o que significan realmente todos e cada un dos dez mandamentos. ¿Como non ía sentirme identificado con ese neno ao que “lle daba medo o colexio, escenario dos seus fracasos diarios; lle daban medo os profesores, que lle rifaban amablemente ou descargaban sobre el as súas iras; medo os outros nenos que rían del e non perdían oportunidade de demostrarlle o torpe e feble que era”?

Caído nas miñas mans por casualidade, non puiden non sentirme identificado con Bastián Baltasar Bux, ese neno que, nas primeiras páxinas da obra de Ende, rouba un libro polo que se sente poderosamente atraído: A historia interminable, cuxa lectura compartirá con nós e que rematará por engulilo/engulirnos nunha espiral de marabilla como poucas ten creado a imaxinación humana.

Vén todo isto a conto porque, navegando polo YouTube en busca de rarezas, din cun vídeo no que Ende pon a parir versión cinematográfica que Wolfgang Petersen fixo en 1984 do seu libro. O certo é que, a pesar da veneración que sinto por A historia interminable, nunca se me deu por ver a película. En parte por asociala á abominable canción Never Ending Story, do non menos abominable Limalh (¿imaxinades a Peter Jackson encargándolle o tema principal de O señor dos aneis a CC Catch ou a Modern Talking?), en parte porque sabía que Michael Ende renegara publicamente do filme.

O caso é que, aproveitando as avantaxes do Emule, decidín facerme coa fita para comprobar por min mesmo se as críticas do escritor xermano estaban fundadas ou correspondían ás un deses literatos moi pagados de si mesmo aos que hai que darlles de comer aparte. E si. Ende tiña toda a razón do mundo. Mesmo penso que quedou curto á hora de reprobar a carnicería que fixeron coa súa creación.

O primeiro que sorprende é que o protagonista, o neno “pequeno e francamente gordo” do que fala Ende no libro, sexa interpretado por unha especie de sílfide guaperas chamado Barrett Oliver. Caracterizar a Atreyu teríalles sido máis doado, pois tratábase dun neno cazador que podía encaixar ben no canon de beleza infantil que, polo visto, obsesionaba aos produtores da película; mais debeulles parecer pouco atractiva a cor “verde olivácea” da súa pel e os adornos brancos pintados no rostro, pois mudáronos por un tenue, correcto e discotequeiro bronceado de maquillaxe. Vendo isto, xa non me sorprendeu que ao médico Caíron, un centauro na novela, o deixasen sen a súa parte cuadrúpeda. Pero, máis alá das inxustificables mudanzas estéticas, fiquei pasmado coa tortura á que someteron á historia en si. Supoño que o orzamento e unha duración decorosa obrigaron a facer mudanzas serias no guión, pero non conformes con iso, decidiron someter a unha das historias máis marabillosas da literatura a un esnaquizamento do máis gore ata deixala irrecoñecible. O certo é que non coñezo outro caso de adaptación cinematográfica dun libro no que se chegase a ser máis infiel que en’A A historia interminable. Ao final, entre a canción de Limalh, os nenos bonitos e a estética discotequeira que denuncia Michael Ende, quedou un pupurri pop que vendeu por millóns nos anos oitenta a costa de asasinar a un clásico.

Parece ser que a Warner está negociando a posibilidade de facer unha nova versión fílmica da obra de Michael Ende. Agardemos que os adiantos en informática e un público que agradece que os filmes sexan o máis fieis posible aos seus referentes literarios, acaden a película que esta novela merece e que todos os seus admiradores agardamos.

E como este artigo xa comeza a ser demasiado longo, e ameaza tamén con facerse interminable, déixovos cunha entrevista que lle fixeron ao propio Ende con respecto á película. Repítoo: o home peca de demasiado amable.

Hai uns meses, deambulando polo burgo vello de Melide –Xosé Manuel Broz dixit-, atopei tirada no chan unha folla rota dese panfleto inmundo chamado La Voz de Galicia. Correspondía ao suplemento cultural da fin de semana e falaba dunha das miñas debilidades, a saber: a literatura fantástica. Foi na rúa da Moa, no limiar mesmo de cas Panduriño.

Fago agora lembranza, e non acho maneira de saber quen escribía o artigo. Tratábase dunha crítica a unha novidade editorial de Grijalbo, en concreto O neno roubado, do norteamericano Keith Donohue. O xornalista poñía polas nubes esta novela, cualificábaa como obra mestra no seu xénero e empoleirábaa nun podio imaxinario xunto a Pequeno, grande, de John Crowley e A historia interminable, de Michael Ende.

Tiña que ser esta última quen actuase coma un detonante na miña conciencia. En efecto, A historia interminable é un libro que, dende que o lin con doce anos, e tras unhas catro lecturas ao longo da miña vida, ocupou sempre un lugar privilexiado nas miñas preferencias. Xa que logo, debía coñecer, fose como for, esas outras creacións literarias que o crítico parangonaba coa meniña dos meus ollos.

Comecemos por Pequeno, grande, de John Crowley. Trátase dun libro moi especial, único, case que un universo condensado en setecentas páxinas no que o seu autor deu mostras dun poderío narrativo como poucas veces tiven ocasión de catar. A súa lectura é farto difícil porque tes que superar máis de catrocentas páxinas para comezar a adiviñar algo da posible trama, para que o teu interese teña algo ao que aferrarse; difícil porque o autor xoga adrede coa ambigüidade, porque non nomea directamente feitos, mundos e personaxes esenciais nunha espiral de eufemismos e tabús tan engaiolante como, ás veces, insufrible; porque a linguaxe, a sintaxe, as combinacións léxicas son un puro xogo de artificio, unha eclosión constante de floreos verbais que converten a súa lectura ou nun viacrucis ou nunha ventá aberta á marabilla. E semella que non hai medias tintas. Polo que puiden compartir con outros internautas que a leron, só hai dúas posicións xeneralizadas: os que abandonaron a súa lectura ao pouco de comezar, ou aqueles que a concluíron para incluír Pequeno, grande entre os seus libros de cabeceira.

Eu non me conto nin entre uns nin entre outros. Pequeno, grande é un tour de force literario monumental como poucos vin, unha auténtica obra mestra, única, excesiva. Os grandes xenios da literatura fantástica sempre tiveron imitadores por lexións. García Márquez, Borges, Cortázar... O problema de Pequeno, grande de John Crowley é que se esgota en si mesma, que non admite imitación algunha porque é radicalmente inimitable; poida que de aí a súa posición humilde e discreta no firmamento literario (creo que os maiores promotores á hora de elevar textos ao rango de obras mestras son os seus propios imitadores). Eu goceina con admiración, con deleite, con abraio, aínda que debo confesar que non me chegan os dedos das dúas mans para contar as veces que estiven a piques de abandonar a lectura.

¿Deixamos a Crowley, xa que logo, entre os mestres da fantasía? Por suposto que si, aínda que eu sigo a preferir xenios máis dixeribles como o meu amado Ende ou o venerado Cunqueiro.

En calquera caso, colocar O neno roubado, de Keith Donohue, no mesmo podio que A historia interminable ou Pequeno, grande, paréceme unha tomadura de pelo de tantas ás que nos ten afeito o márketing. O neno roubado é unha boa novela, impecablemente escrita e que te deleita de principio a fin. Conta a historia dunha panda de trasnos que se dedica, co intervalo de décadas, a secuestrar nenos para incorporar nas súas ringleiras substituíndoos por un dos seus membros. A historia que conta é precisamente esa: raptan ao pequeno Henry Day e substitúeno por unha réplica exacta del. Donohue desenvolve o relato en contrapunto: o do verdadeiro Henry adaptándose á vida dun trasno no bosque, cun corpo que fica conxelado na infancia pero cunha conciencia que evoluciona cos anos; e a do Henry falso, un neno de oito anos cunha sabedoría con máis dun século de soleira que deberá esforzarse seriamente en comportarse coma o cativo que se supón que é. Trátase dunha obra áxil, amena, coa tensión e suspense necesarios para que a poidas ler dun tirón, pero sen caer en recursos facilóns. Gustei moito desa descrición tan humana, tan antropolóxica, crúa e cruel, da vida dos trasnos. Se cadra, o máis orixinal e interesante da novela de Donohue foi achar dous seres, o neno roubado e o trasno suplantador, nunha situación vital tan extrema, contarnos a súa historia sen fisuras e entrecruzala nunha trama que ten unha fermosa e irreprochable explosión final. Máis que recomendable, si, pero non para poñelo no podio de Crowley e de Ende.

Por certo, un apunte curioso con respecto a O neno roubado. Esa historia, a dos trasnos que raptan un neno do mundo dos humanos e o suplantan por unha réplica, aparece en Pequeno, grande, de John Crowley. Sacaría Donohue de aí a idea matriz que inspirou a súa opera prima? Outro apunte a ter en conta: Crowley é o único autor de literatura fantástica, xunto a Borges, cuxa obra –en concreto, Traducindo ao ceo- aparece no canon do pope dos críticos literarios, Harold Bloom.

Algúns libros teñen un xeito ben singular de caer nas mans dun. Iso dálles máis encanto do que, de por si, xa teñen. Aconteceume con Peter Pan, do escocés James Matthew Barrie. Corría a derradeira década do século pasado. Eu andaba a estudar –o de “estudar” é un eufemismo amable- Ciencias da Información na Universidade de Leioa (Bizkaia). O grupiño de amigos cos que andaba na facultade estaba constituído por xente que abominabamos da carreira e que pasabamos ben máis horas na cafetaría universitaria que nas aulas. Un deles era o David que, pasado o tempo, rozaría os cumes da fama literaria ao facerse co Premio de Teatro Hermanos Machado no ano 2000, pola obra Una cuestión de educación; e, pouco despois, no 2003, co Premio Nacional de Teatro Calderón de la Barca, no 2003, convocado polo Ministerio de Cultura, por Lo más humano posible. A pesares do que puidese parecer, o meu amigo, daquela, gañaba os poucos cartos que chegaban ás arcas familiares pegando carteis polas rúas de Bilbao. Vamos, que nin a notoriedade nin o prestixio o sacaron da súa precaria e crónica situación económica.

Todo isto vén a conto porque o David tiña ao Peter Pan entre os seus libros de cabeceira, xunto con O vixía no centeo, do norteamericano J. D. Salinger. El deixárame Peter Pan nos xardíns de Kensington, que é o texto onde nace o celebérrimo personaxe, e el regalárame a edición que veño de ler, a tradución ao galego de Alberto Avendaño publicada por Edicións Galaxia. David coleccionaba o Peter Pan en canta edición se publicaba en castelán, e esta de Galaxia adquiríraa por erro. Hoxe, quince anos despois de que meu amigo me agasallase con este libro, veño de lelo.

Debo dicir que non agardaba un libro deste nivel. Cría que coa historia, que en si é bastante boa e orixinal –o neno que se nega a medrar e que vive no País de Nunca Xamais-, xa había motivo máis que suficiente para que Peter Pan fose lembrado polas xeracións vindeiras á data da súa publicación (1911). Pero tras lela, comprobei que a maneira de ser contada supera á propia aventura. Lonxe de caer no melindroso xeito de narrar no que adoitan caer as obras da literatura infantil, a prosa do Peter Pan é burleira, gamberra, iconoclasta, autodestrutiva. Ademais, sorprende ver a imaxe dos nenos e das nenas que dá Barrie, amosándonos seres egoístas, caprichosos, agresivos, violentos, mesmo, se pensamos no protagonista, no propio Peter Pan, sanguinarios e tiránicos. Unha obra, xa que logo, orixinalísima para a súa época, tanto polo que conta como polo xeito de contalo. Ademais, os adultos atoparemos nela dobres lecturas dunha fondura emocionante, sobre todo nesa relación subterránea, soterrada polas aparencias, que hai entre Peter e Wendy. Se non te marabillas oíndo falar de dedais e bicos, é que perdiches a capacidade para a sorpresa. Se logras marabillarte, entón de seguro que case che veñen as bágoas ao final a pesares de que, aparentemente, non haxa motivo para que veñan.

Ademais, esta obra está intimamente ligada ao devir biográfico de Barrie, quen padeceu a morte dun irmán moi querido cando só tiña catorce anos e a posterior psicose da súa nai, que non logrou superar o drama. A raíz do devandito, Barrie sufriu un mal coñecido como enanismo psicoxénico, que truncou o seu crecemento, ficando en 1’47 de estatura e sen chegar a completar a súa pubertade. Sobra dicir que tal doenza determinaría o resto dos seus días. Se cadra, o Peter Pan só podía nacer dunha persoa coma el.

E ligado co anterior, teño que citar, inevitablemente, un tema dun dos mellores grupos de rock de todos os tempos, os Marillion: Neverland, do seu disco Marbles (por certo, hoxe, 1 de febreiro, actúan en Barcelona, onde presentarán o dobre Happiness is in the road). En Neverland, os Marillion falan da relación entre Peter e Wendy, moitos anos despois, cando a segunda xa é unha anciá e o primeiro se decata do fatal erro que supuxo para a súa vida renunciar a ela en favor dos seus soños. Velaí o xerme do Peter Pan (non en van, o título orixinal da obra era Peter Pan & Wendy), unha historia de amor tan grande coma imposible, parella a outras coas que nos ten agasallado a grande literatura, coma O barón rampante, de Italo Calvino; ou Doutor Zhivago, de Boris Pasternak. A versión que podedes escoitar a continuación corresponde ao concerto de xullo de 2004 no London Astoria. Unha das máis fermosas cancións que teñen escoitado estes humildes oídos nos seus 38 anos de vida.

Tan metido como estou, nos últimos tempos, na lectura de libros de literatura infantil e, con preferencia, de historias fantásticas, Germinal (1885) veu rachar coa tendencia e a chantarme os pés na terra de vez. O certo é que esta novela de Émile Zola chegara a min, hai anos, en forma de lamentable superprodución cinematográfica francesa, polo que non gardaba un grato recordo dela. Tivo que vir a letra para poñer as cousas no seu sitio.

Zola narra en Germinal os padecementos dunha comunidade de mineiros franceses e, de paso, os albores da loita obreira no século XIX. E faino dunha maneira tan maxistral que case podes sentir a asfixia das galerías, a feluxe envelenando os teus pulmóns, a fame, a miseria, as inhumanas condicións de vida dunha clase social condenada a traballar como bestas de por vida. A análise científica que fixo Marx da realidade económica en O capital, tórnase en Germinal panfleto rabioso, denuncia sen paliativos. Se Marx pode convencer ao teu raciocinio con argumentos, Zola fará vibrar ao teu corazón co agre sabor a rabia que che deixa a cata da inxustiza. O abismo social que existía entre a burguesía e a clase traballadora –antes de constituírmos esa masiva clase media acomodada que amortece a percepción sobre os excesos e abominacións do capitalismo- está tan maxistralmente retratada que a Zola non lle fai falla nin moralizar, nin dicir isto está ben ou aqueloutro mal. El só describe, cóntanos unha historia, e faino dun xeito tan descarnado que resulta difícil non tomar partido.

A ter en conta a descrición brutal que Zola fai da condición feminina. Se os obreiros vivían escravizados, explotados como animais, imaxinade as condicións existenciais das obreiras...

Un apunte final. Zola era un deses escritores de raza que, tralo empoleiramento do artista no cumio máis alto a mans do romanticismo, se tomaba o seu oficio con tanto ímpeto que, hoxe en día, as súas fazañas laborais son moi difíciles de igualar. Pensemos na colosal Comedia humana de Honoré de Balzac, home que escribía unha media de quince horas diarias –grazas á inxestión de varios litros de café negro, adicción que remataría por esnaquizar o seu sistema nervioso-; ou en Thomas Mann, que se facía encadear á mesa de traballo pola criada para non ceder á tentación de latar á escrita. Abráiame que Germinal sexa a décimo terceira novela dunha serie de vinte –Les Rougon-Macquart- que tiñan como obxectivo ser espello da sociedade francesa do Segundo Imperio a través da historia dunha familia. Hoxe, que tan de moda están as triloxías, tetraloxías, etcétera, non din atopado un prefixo axeitado para esta serie de vinte novelas de Zola. Como ben sabedes, os prefixos numerais rematan no 12 (doceca). A partir de aí temos dúas opcións: a primeira sería a de duodecaloxía. A segunda, utilizando o prefixo eicos, para cantidades superiores a doce: eicoloxía. En calquera caso, se as outras dezanove novelas son parellas a Germinal, Zola deixou, con  Les Rougon-Macquart, un monumento literario para ser admirado polas xeracións vindeiras.

Estes días, o Breixo e máis eu visitamos a Biblioteca de libros fantásticos, unha deliciosa e alucinante colección de medio cento de volumes que Carme Domech, da Compañía de Títeres Cachirulo, vén atesourando dende 1986. Paga a pena demorarse na historia que cada un destes singulares códices nos ten que contar, gorentar quintais de imaxinación libresca esculpida, liberar á nosa fantasía como un antídoto eficaz contra a mediocridade e idiotez coas que tan de cotío tropezamos.

Xa sabedes que non gusto de rebentar praceres coma o devandito. Por iso, nesta entrada só ides ver dúas fotografías da exposición e un pequeno comentario sobre un dos volumes da mostra. En concreto, chamoume a atención un que ía acompañado do breve texto “O señor X está a piques de comprobar que a cultura é un pozo sen fondo”. O libro en cuestión tiña escavado un burato no curruncho inferior dereito. Ao seu carón, asomaba un homiño case que tímido de tan esguízara constitución, como debaténdose no dilema de guindarse ou non ao abismo.

Lembroume ao protagonista da novela Auto de fe, de Elias Canetti, o profesor Kein, un home “todo cabeza e sen corpo”, obsesionado co desexo de lelo todo e que rematou consumido no monumental e simbólico incendio da súa biblioteca de cen mil volumes. Lembroume tamén a imaxe dun Xosi novo, que tiña á cultura pola cultura como ideal, que se obrigaba a devorar infinidade de lecturas –nomeadamente as máis reputadas polos críticos e as enciclopedias de literatura- co degoiro de encher con datos e máis datos a mente non se sabe moi ben por que, se cadra na procura dunha sabedoría que resultou ser falaz.

Ambos casos son semellantes, aínda que o meu particular resolveuse o día que descubrín que os lectores tiñamos dereitos (recompilados en Como unha novela, de Daniel Pennac, en Edicións Xerais); e que, aínda que non valese tanto para fachendear, gozaba infinitamente máis lendo a Michael Ende ou a Tolkien que a Ezra Pound ou a William Blake. Foi como recoñecerlle todo o valor a aquel neno de dez anos que se aventuraba na biblioteca do seu barrio de Barcelona, sen ningún tipo de referencia cultural, sen ningún tipo de incitación adulta, e se deixaba engaiolar por autores como Poe, Conan Doyle, Leroux, Stevenson, Agatha Christie, Stoker, King, Asimov, Verne ou Salgari.

Se cadra, por iso me dá a risa ao escoitar falar de campañas de incitación á lectura ou de fenómenos como a literatura infantil e xuvenil. De seguro que non serían necesarias se non potenciasemos ad infinitum tantos velenos letais para a fantasía e a capacidade natural de marabillarse dos nenos, se non os forzasemos tanto a seren dende o berce candidatos a profesor Kein; candidatos a sabichóns sabelotodo para facer da escola unha Operación Triunfo para ver quen é o máis listo e quen ten máis posibilidades de ser alguén de proveito o día de mañá; candidatos a guindarse de cabeza nun sistema cultural que, en efecto, pode acabar sendo un abismo sen retorno. Sería por iso que estes días, en troques de forzarme a ler determinados poetas e literatos de referencia, estou a voar con Harry Potter dacabalo dunha Nimbus 2000.

Creo que debo unha explicación aos seguidores deste blog. Supoño que moitos notariades que, nos últimos tempos, salvando o bo facer do Pedro Panduriño na serie H e na recentemente creada O pingüín magoado, a calidade dos textos publicados decaeu. Como para todo, hai unha explicación.

Antes de nada, confesareivos que a un servidor deulle e séguelle a dar pola teima de escribir historias. As circunstancias da vida, os traballos e as obrigas, fixeron que esa entrega á creación literaria fose máis que irregular, tanto que nos últimos anos transformárase nunha auténtica travesía polo deserto que deu os seus froitos na carreira xornalística. De antes dela, ficaron dous títulos publicados que mereceron cadanseu premio literario: o Letras de Cal por Presencia da fenda, asinado por Xosé de Cea; e o Meiga Moira por O lume dos soños, desta vez asinado por Cibrán Ulloa. Nin que dicir ten que ambas sinaturas son pseudónimos.

A paternidade obrigoume a deixar o traballo, polo que o degoiro de volver soñar a través dun teclado retornou con forza. Mes tras mes, dende que comparto case as vintecatro horas do día co meu fillo Breixo, veño prometéndome que, en canto vaia á escola (será dentro dun ano), penso permitirme o luxo de ceibar sobre o papel unhas cantas ideas desas que obsesionan a un ata que non se ven plasmadas en tinta. Pero como se trataba diso, dunha obsesión, de moitas obsesións, ao final a cabra tirou ao monte e non din aturado.

Para min o blog era como a metadona da escrita, algo que saciaba o meu apetito inmediato por meterme cousas máis fortes. Mais, dende o 1 de setembro, volvo estar enganchado á escrita literaria, e o meu tempo libre está a ela dedicado. Velaí a razón pola os meus textos no blog escasean en calidade e frecuencia. Entre o Breixo e a historia que ando a escribir ás penas hai ocos para outra cousa.

Así e todo, tomeille tanta estima a este blog que vou seguir debullando os miolos nel, aínda que sexa de maneira mediocre e marxinal. Tedes que desculpar se boto todos os meus azos en parir un novo fillo, este de letra e soños impresos.

Con esta confesión publicada, estou agora mesmo en condicións de dicirvos que, a partir de agora, se cadra mato dous paxaros dun tiro falándovos de como vai o proceso creativo e, como non, das miñas alucinantes viaxes como lector. Porque veño de recuar un cuarto de século na miña mente e volvo ser ese neno que se marabilla con certas lecturas das que darei cumprida conta e que pouco ou nada teñen que ver co serio e aburrido mundo dos adultos; porque veño de rematar a cuarta entrega de Harry Potter e estou como se esnifase un quintal de ilusión e abraio, de marabilla sólida, de sentida admiración; porque estou posuído por unha historia que, paseniño, vai tomando forma, corpo, solidez, coma se todos eses anacos que estou a empatar xa estivesen a prefigurar a contorna do meu particular monstro de Frankenstein, un monstro aínda por construír, aínda pendente de que lle insuflen vida, aínda á espera de que a toda esa amalgama mal empatada e tremente lle apliquen unhas severas cirurxías plásticas para que ninguén se asuste ao topar con ela e, se cadra, teña a capacidade de seducir a quen a vexa.

Aprendida a lección que sufriu nas carnes o amigo Eduardo Estévez, non vos adiantarei nada do que estou a escribir mais, de cando en vez, si de como vai o proceso creativo, de como me enfronto a certas pantasmas como a inseguridade ou o sono; de como se produce, a pesares de todo, o milagre cada madrugada. Se tedes a paciencia de seguir a aturar a quen isto escrebe, seguiremos compartindo bos intres diante da pantalla do ordenador. O de lixo non é que me estea a fustrigar; é o nome dunha nova sección neste blog que responde ás iniciais de Literatura Infantil e Xuvenil mesturadas coa primeira sílaba de Xosi. Xa que logo, e feitas as aclaracións que cumpría facer, deica.

O 31 de xullo de 1944, Antoine de Saint-Exupéry partía do aeródromo de Borgo, na illa de Córcega, a bordo dun Lightning P-38. Ía en misión de recoñecemento, a recompilar información de cara aos preparativos do desembarco aliado en Provenza. Ao cabo dunhas horas, o radar perdía o rastro do avión. Hai dez anos, en 1998, achábanse os restos do aparello e unha pulseira de prata do escritor nos fondos do mar de Marsella. Tardaríase outra década, nembargante, en descubrir a causa da súa morte. Foi o pasado marzo cando o piloto alemán Horst Rippert, aos seus 88 anos, declarou: “Poden deixar de buscar. Fun eu quen abateu a Saint-Exupéry. Foi despois cando souben que se trataba do escritor. Eu agardaba que non fose el, porque na nosa mocidade todos leramos os seus libros e adorabámolos”.

Se lle puidesemos preguntar a Saint-Exupéry sobre a súa morte, de seguro que non lle había gardar rancor a Rippert. Sabía onde se metía, falara demasiadas veces con ela, coa morte, como para non saberes que era unha pretendente teimuda que non o había deixar escapar de xeito doado. Xa bailaran xuntos en 1935, cando tentaba bater o récord no traxecto París-Saigón e caeu no deserto de Libia (sóavos a escena?); ou cando no raid Nova Iorque-Terra de Fogo se estrelou en Guatemala. Era un home de acción, consciente de selo. Se no intre de estar precipitándose cara ás augas algún deus ou anxo lle ofrecese recuar para levar unha vida máis repousada e menos arriscada, de seguro que negaría o ofrecemento. Morreu como quixo. De seguro que antes do que quixese, pois a vida éralle algo tan caro e intenso que non se había querer zafar da súa aperta tan axiña. Pero para Saint-Exupéry, a peor morte tería sido a de vivir en contra dos pulos do seu corazón.

Eses pulos foron os que fixeron do autor de O principiño un dos pioneiros da aviación civil, paixón, esta de voar, que lle viña da infancia, dende o día que montara nun avión, con doce anos, para, pouco despois, construírlle unhas ás de tea á súa bicicleta. Como Elixio Rodríguez e como Roald Dahl, Saint-Exupéry enrolouse no exército para dar renda solta á súa paixón polas alturas. Despois, gañaría a vida como piloto civil –en Francia, África e Sudámerica- daquela unha actividade case que heroica polo primitivismo dos instrumentos de navegación con que contaban os avións; e porque non partías con cartas aéreas, senón que as trazabas ao tempo que voabas. Boa parte da obra  de Saint-Exupéry está ambientada, precisamente, neste mundo e, a pesares do éxito á hora de vender libros, o home porfiou en levar unha vida sempre escorregando polo gume da navalla.

Quixen rescatar para este artigo un texto extraído de Voo de noite (Vol de nuit, traducido ao galego por Valentín Arias e publicado en Xerais). Nel atopamos a Fabien, un deses heroes anónimos que se dedicaban a abrir liñas aéreas, neste caso na Patagonia, polos camiños virxes do ceo. Fabien atópase nunha situación límite. É de noite, o indicador de combustíbel xa hai tempo que pasou do punto de non retorno. Unha treboada fai que a visibilidade sexa nula, polo que é imposíbel aterrar. Fabien remonta os nuboeiros ata pórse por riba deles e contemplar, cara a cara, o firmamento. “Desatáronse as súas cadeas, coma as dun preso que se deixa marchar só, algún tempo, entre flores.

«Demasiado fermoso», pesaba Fabien. Erraba entre as estrelas acumuladas coa densidade dun tesouro, nun mundo onde nada, absolutamente nada, fóra del –Fabien- e mailo seu compañeiro, había vivo. Semellante a eses ladróns de cidades fabulosas, emparedados na cámara dos tesouros, de onde non saberían saír. Errantes entre pedrería xeada, infinitamente ricos, pero condenados”.

Iso é liberdade, ser quen de contemplar a beleza aínda que a señora morte insista en sacarte a bailar. É un xeito de vivir como un quere sen que a ameaza última e definitiva sexa quen de arredarte do camiño elixido. Rematemos cun dos poemas máis fermosos que se teñen escrito en calquera lingua e que, sen dúbida, serían un precioso epitafio na carlinga dese Lightning P-38 mergullado nas augas do Mediterráneo. Escribiuno Thomas Stearns Eliot, aló polo 1920, forma parte da súa mítica obra The waste land, e leva por título A morte pola auga. Podédelo gozar na pioneira tradución feita por Álvaro Cunqueiro ao galego en Flor de diversos (Editorial Galaxia):