O blog de Xosi

Xa é luns, e atrás fica outra edición da Foliada de Melide. É de agradecer que haxa xente como a da Agrupación Cultural e Musical O Castelo que saquen tempo e forzas de non se sabe onde para organizar eventos coma este; tamén é de agradecer que o Concello de Melide, por primeira vez, colaborase abertamente para levar a bo porto esta mostra de músicas e artesanías tradicionais que algunha faragulla achega ao pan da nosa memoria.

Eu o que lle pido a calquera expresión cultural é que non me deixe indiferente, que a persoa que son e que accede cos seus cinco sentidos a ela saia sendo outra persoa con máis acervo, con máis experiencia, con novas emocións no currículo do corazón. Creo que iso distingue á cultura auténtica dos actos protocolarios culturais aos que nos teñen, se cadra, afeitos de máis; e iso foi o que fun buscar na que foi unha das principais actuacións da Foliada, a do cantautor guardés Tino Baz. Estou convencido de que non fun en van.

Gustoume, va que si. E gustoume ben. Nunca escoitara ao Tino, e levei unha fonda impresión desa voz tan corpulenta e baril que semellaba non saírlle do peito, senón vir bombeada directamente dende os ventrículos ás cordas vocais. Guitarra, zanfona, gaita, tambor e frauta foron os instrumentos dos que se valeu o baixomiñoto para deleitarnos con esa fusión entre as cancións de autor, nas que as letras e poemas musicados son un alicerce fundamental das composicións; e a nosa música tradicional, que tinxía cos seus ritmos e sons todos e cada un dos temas interpretados. Non en van, o único que fai Tino Baz é ser fiel ás súas orixes: discípulo de Suso Vaamonde e de Mini e máis Mero (Fuxan os ventos, A quenlla); comezou a mamar, musicalmente falando, coa gaita e as percusións na súa Guarda natal formando parte, máis adiante, de A Roda e Treixadura. Alma mariñeira a súa do barrio da Robaleira, cunha tatuaxe de Rosalía no brazo esquerdo arremangado na que tamén se ve en que substratos se lle afunden as raíces. Velaí as fasquías definitorias da arte de Tino Baz que, por veces, déixase levar tamén pola súa condición arraiana.

Tal mestizaxe había dar a quen asistimos ao concerto un repertorio non menos mestizo: dende cantares de cego a cancións reivindicativas; dende alalás e muiñeiras a historias de prostitutas e argaceiras; dende as letras propias aos versos de Manuel María, Paco Represas ou Marica Campo. Persoalmente, e aí xa se mete a subxectividade de un, gustei de que aínda haxa artistas que veñan demostrarnos que a canción de protesta non só é posíbel hoxe en día, senón que, ademais, é necesaria. En palabras do propio Baz, “É fundamental non ser neutro e dicir sempre o que che di o corazón”. E aí estiveron eses temas dedicados á revolta da veciñanza de San Xusto de Sacos cando a igrexa a quixo atracar para roubarlle a súa carballeira (“Quíxote levar o demo para que foses bendicida”); ou Na praza liberada, un canto colectivo e coral composto para deixar constancia da retirada dunha estatua de Franco en Ponteareas; ou, finalmente, o Romance da Maruxa, no que o pranto sentido dunha prostituta diante da morte de tres médicos asturianos represaliados pola barbarie fascista retrotraeunos a un dos episodios máis cruentos e salvaxes da nosa historia.

Así e todo, non podería rematar este comentario sen aludir a un tema que me impresionou polo seu primitivismo, polo seu acre sabor terroso, un alalá no que o artista baixomiñoto se valeu só da melodía inocente dunha frauta liminar que deu paso ao ritmo omnímodo dun tambor que había impoñer unha tona tribal ao poderío da voz para, xa cara ao remate, facérense gorxa e percusión independentes do intérprete, tomando vida propia e erixíndose en liberdade feita son. “...hoxe canto en cada onda e mañá serei ronsel...”.

Pois si, gustoume o Tino Baz. É de admirar que aínda quede xente disposta a facer do seu periplo unha transfusión ilimitada de vida en beneficio da nosa cultura, das nosas raíces, da nosa memoria, da nosa identidade. Haberá que seguir de preto os traballos deste músico e cantautor guardés e, por ende, mergullarmos máis a fondo nese seu último traballo discográfico, Cinsa namorada, en alusión a versos da poeta Marica Campo, que tamén foi un dos piares no que se sostivo o concerto de onte. E se do pasado só quedan as cinzas, dáme que algunha poalla das miñas ficou namorada da arte musical do Tino. Non foi para menos.

A primeira vez que escoitei a voz da señora Carmen foi por motivos de traballo. Antes de ocupar o meu tempo en ser pai e amo de casa a tempo completo, tiven o privilexio de traballar no gabinete de comunicación do Sindicato Labrego Galego e de participar na organización do seu sétimo congreso, ese no que Lidia Senra había deixar a secretaría xeral para cederlle o relevo á fronte da organización a Carme Freire (por certo, que Carme e Figue veñen de ter unha nena, o 28 de marzo: Carmela. Noraboa aos dous, e tamén ao Antón, que de seguro fará máis dunha trasnada xunto á súa irmá polos eidos de Rois).

O do congreso vén a conto porque unha das tarefas da que me tiven que encargar foi a de facer unha montaxe audiovisual sobre a carreira de Lidia á fronte das Comisións Labregas. A parte visual prometía ser traballosa pero doada: só tiña que tirar do arquivo fotográfico da casa. O audio xa era outro cantar. Moito debandei os miolos ata que a propia Carme Freire e a compañeira Tareixa me falaron dunha tal señora Carmen que cantaba en Malvela, e tamén me apuntaron unha posíbel canción: Sachadeiras, tema que se inclúe no primeiro traballo destas cantareiras do Val da Louriña: Que o pano no me namora. E o pano non me namorou, pero a voz da señora Carmen en Sachadeiras, co único acompañamento do cuarteto de corda Ephimere, fíxome estremecer de arriba a abaixo e, debo recoñecelo, namoroume coma un perdidiño. Nin que dicir ten que a montaxe sobre Lidia levou esa peza de Malvela; a súa fotografía con bágoas nos ollos xunto a Carme Freire mentres vía a curta apareceu nas páxinas de Economía de La Voz de Galicia (maxistralmente captada por Sandra Alonso) ao día seguinte e ocuparía, un mes despois, a portada do Fouce, o periódico do sindicato. Aínda que o papel é mudo, de fondo estaba a vibrar a portentosa gorxa da señora Carmen.

Mais toca falar agora do primeiro traballo en solitario desta muller de Mos, Na flor dos meus anos, todo un acontecemento no panorama musical galego que vai dar que falar. Nunha edición de luxo que inclúe un libro asinado por Fran Alonso -A voz que vén da seitura-, un DVD e ducias de fotografías da señora Carmen, dende a súa nenez até os nosos días, pasando por composicións gráficas estilo pop e polo rexistro visual do proceso de gravación.

Na flor dos meus anos arrinca con dous temas de humilde acompañamento (piano, contrabaixo e percusión no primeiro, que dá título ao traballo; aos que se lle engade un acordeón no segundo, o Valse de Pazos). Ambas cancións rebordan de calidade polos catro costados, pero será a terceira, Ramo verde, con arranxo musical que “nos traslada aos ambientes musicais do Magreb”, a primeira sorpresa do álbum. En efecto, os arranxos musicais son dunha calidade abraiante e dun barroquismo que, a pesares do seu peso sonoro, en ningún intre toldan a voz de Carmen. Piano, zanfona, acordeón, contrabaixo e percusión pola base, mentres o clarinete, o udhú e un cuarteto de corda lle poñen personalidade propia a un novelo de liñas musicais case hipnóticas. Tamén gustei moito da letra, que ten esa fondura significativa á que nos ten afeitos o cancioneiro popular, na que unha muller fachendea de mozo, seica “nas forzas como un toxo / e na ialma un ramo verde”. E a sutileza da última estrofa? Lede: “O amor que ha de ser meu / ha de te-la man lixeira. / Terá de colle-la rosa / sen abana-la roseira”.

Tiña que ser unha cantiga desas que nos devolve ao terrón, como o de Sachadeiras, a que había emocionarme fondamente. Persoal e subxectivamente, para min a mellor peza é a cuarta: Canto de seitura. Con ela, comezo a sospeitar que a voz de Carmen acada tons xenuinamente raciais e de tribo cando menta a terra, os trafegos do agro, cando a memoria lle pasa do cerebro ás mans encalecidas. Será tamén que gusto da música en ton menor, ou será que o son da arpa me engaiola, o caso é que este Canto de seitura chegoume ao corazón. Cun acompañamento de luxo, os arpexos de Rodrigo Romaní antolláronseme bágoas, e as melodías que Xosé Manuel Budiño tirou do low wisthle laios que ecoan na fonda poza dos séculos. Pero sobre todos eles, sobre o manto tecido polo cuarteto As cordas do Miñor, a voz da señora Carmen foi a voz da nosa raza, unha voz que se ben máis melancólica, recordoume á Rosalía dos Cantares Gallegos que clamaba irada contra Castela polo trato que lle daba aos nosos xornaleiros na sega (“Van probes e tornan probes, / van sans e tornan enfermos, / que anque eles son como rosas, / tratádelos como negros”).

Continúo, que se non váiseme a man con este Canto da seitura, e inda queda moito por debullar. Segue Asa de vento, con letra de Amália Rodrígues e a voz invitada de Uxía, que nos trae melodías máis amábeis e unhas estrofas cheas de coraxe e afouteza diante da vida que ben poderían “ser a biografía de moitas mulleres, roseiras bravas, duras de roer”. O certo é que estamos diante de poesía da boa, dun canto á vida ledo, pero tamén desafiante: “Asa de vento, / inimiga da sorte, / roseira brava, / non hai quen me corte”.

Seguirá Rosiña do mes de maio, coa voz invitada de Ana Senlle, para chegarmos a É mentira, no que a de Mos fará dueto coa mesmísima Dulce Pontes, “que nos regalou a súa voz portentosa e emocionante” cun tema de aló da raia de novo na arpa con Romaní. Cando aínda estamos a recuperar os folgos, aparece, de socato, “unha das colaboracións máis especiais” do álbum, Y al amanecer se marcha el tren, na que o propio home da Carmen, o señor Andrés, márcase un so a capella dedicado á súa amada. Dinos unha Carmen retranqueira que “...Andrés é o meu compañeiro de fatigas dende que nos coñecemos. Por certo, coñecino na feira, aínda que non o tiven que mercar”.

O acompañamento musical do seguinte tema, Camiño da festa, enleoume poderosamente co ritmo que lle saca Nuria Freiría ao bohdram. Seica foi unha melodía escollida entre varios cancioneiros recompilados por Paulo Nogueira e Magoia Bodega, que ademais tocan o a arpa de boca, o pandeira e as ferriñas de pandeira, o primeiro; e o asubío e a frauta, a segunda. Sorprendeume atopar unha estrofa moi semellante, desta vez da tradición popular, á devandita de Rosalía; non en van, a de Padrón tirou tamén da tradición popular para compor os seus Cantares gallegos. Di así: “Os que veñen de Castela / e os que d’Habana van vindo / vanse guapos como soles / e veñen como chamizos”. E con Rosalía haberá rematar a señora Carmen o seu primeiro traballo en solitario, cun Maio longo musicado por Uxía, culpábel xunto a Segundo Grandío, con premeditación e aleivosía, deste A flor dos meus anos, sen dúbida unha das xoias máis brillantes da nosa música nos últimos tempos e unha das expresións máis perfectas e xenuínas da nosa tradición. Imprescindíbel.

Despídome cun texto extraído tamén do álbum e asinado pola propia Uxía. Di: “Cando escoitei cantar á señora Carmen por primeira vez sentín a terra tremer baixo os meus pés. Tiña esa forza telúrica e profunda que destilan as voces que saen das entrañas e que nos transportan a outros tempos e nos devolven a esencia mesma do que somos as mulleres galegas: a dozura e a rudeza, a forza e a delicadeza, a tristura e a picaresca”.

Pois iso. A que agardades para encargalo?

Cos ouvidos aínda zumbando, e recuperándome pouco a pouco das maniotas e da afonía, escribo esta crónica dunha nostálxica viaxe de ida e volta á miña adolescencia da man dun dos grupos de heavy metal que lle puxo banda sonora: Barón Rojo. Aí estiveron, na noite do 28 ao 29 de marzo, na compostelá Sala Capitol, que está a cumprir unha loábel función de anticuario que recupera vellas glorias para goce dos tempos presentes (digo isto lembrando o concerto de WASP, na súa xira conmemorativa de The crimsom idol, en decembro do ano pasado).

Escoitar a Barón Rojo, na cadea musical ou en directo, ten iso para min, un facer vibrar as cordas da saudade, recuperar levemente o sabor daquel volcán en erupción que foi a miña adolescencia. Pero vaiamos ao choio. Para comezar, hai que facer referencia aos predecesores: ECO. Non estivo mal este grupo galego de heavy metal, mais tampouco como para botar bombas. A banda está formada por dous ex-compoñentes de Los Suaves, o guitarrista Alberto Cereijo e o batería Tino Mojón e, a maiores, polo baixista Diego Castro e a voz de Roberto Espinosa. Deles destacou, sobre todos, o vocalista, un auténtico front man que coa súa soa presenza enchía o pouco escenario que lles deixaron os cabezas de cartel. Moi bo tamén Cereijo nas seis cordas, cunha técnica moi depurada e virtuosa, pero con pouca personalidade propia. Creo que o grupo prometería se evolucionase cara a un son máis persoal; do contrario, estarán condenados a seguir repetindo os diversos e previsíbeis clixés aos que nos ten afeito o heavy. Cando o público só ferveu cun tema de Led Zeppelin e Al alba de Aute en versión metaleira, é que algo lles falla no repertorio.

Mais por quen un agardaba era polos incombustíbeis e prontos a entrar na idade de xubilación irmáns De Castro, Armando e Carlos, que son o que fica dos Barón Rojo orixinais, alomenos daqueles que raptaban os meus sentidos hai máis de vinte anos. Da banda orixinal faltan, dende 1989, o Sherpa, alcume do que respondía o baixista José Luís Campuzano; e o batería uruguaio Hermes Calabria. Os seus substitutos, Tony Ferrer e Rafa Díaz, respectivamente, fixeron ben o seu papel e estiveron á altura do que se agardaba deles, mais sen que en ningún intre desen enchido o baleiro deixado hai case dúas décadas (servidor viu á banda orixinal nun lonxincuo San Froilán). Pero estaban Carlos e Armando de Castro para lembrarnos, en estética e son, como eran aqueles baróns dos oitenta.

Persoalmente, pareceume que quen seguía máis vivo era o Armando, coa súa Fender Stratocaster metrallando ao auditorio e o seu estilo solista dacabalo de Angus Young de AC/DC e o Ritchie Blackmore de Rainbow. Ao Carlos víaselle algo enferruxado, como se lle custase moverse, e desaborido de máis, mesmo neses dobres punteos inventandos por Wishwone Ash e popularizados polos Iron Maiden. Tamén estaban as cancións dos últimos álbums, que o meirande do público que nos xuntamos na Capitol non coñeciamos e que non só nos deixaban fríos, senón que nos parecían condenadamente inxenuas e candorosas a ollos deste século XXI tan encabronado, como candorosos e inxenuos eran eses acartonados duck walk a dúo entre os dous guitarristas. Semellaba como se os estertores de Barón Rojo só tivesen como función que Armando seguira a divertirse enriba dun escenario (e vaia se se divertiu o réprobo, cualificación que lle vén ao pelo –ao pouco que lle queda, unha inmensidade se pensamos na bola de billar que ten Carlos por cabeza- a calquera destes señores que nos advertiron que Los rockeros van al infierno).

Pero todo o devandito non son máis que detalles superfluos e enganosos. Xa o dixo a psicoloxía Gestalt: é un erro descompoñer os fenómenos psicolóxicos en elementos simples; o todo psíquico que experimentamos é cualitativamente distinto cá suma das partes. E velaí. Para min, o concerto de Barón Rojo da noite do venres foi unha descarga masiva de volume brutal, unha explosión de berros, choutos e intensas emocións que me randearon coma un monicreque por aquel Palas de Rei no que un fato de adolescentes desorientados mirabamos saudosos a Nacional 547 soñando coas luces de cidades descoñecidas para nós, ou afogabamos as nosas frustracións baixo as sabas das nosas camas mentres “...los ojos de tus héroes te miran desde la pared”. Foi un in crescendo, un ir aumentado a presión ata esa descarga final na que nos ferraron a queimarroupa Los rockeros van al infierno cun intermezzo na parte do solo no que sacaron da manga o Smoke on the water de Deep Purple e o Highway to hell de AC/DC. Pero a traca máis potente tíñana reservada para o final, no bis: Hijos de Caín pero, sobre todo, Resistiré e Siempre estáis allí. E o que alí deixaron foi un saco de ósos desconxuntados e unha gorxa varrida de afonía cun cerebro ao borde do éxtase. E é que, en efecto, o todo é cualitativamente distinto cá suma das partes.

¡Longa vida ao Barón!