O blog de Xosi

Entre a ducia de lectores habituais de O Blog de Xosi está o meu homónimo Froxón, natural das terras de Palas, artesán de bebidas carbonatadas e lector promiscuo e inclemente onde os haxa. Onte fíxome un chamado telefónico para rifarme por non contestarlle a un correo electrónico seu que, polo que vin, debeu darlle o seu traballo. Tívenlle que explicar que abro a miña conta de correo só cando me acorda, que debe ser unha vez ao mes. Antano, a chegada do carteiro ou ver un anaco de papel asomando pola túa caixa de correos abondaba para saber que tiñas correspondencia; agora, cousa dos tempos modernos, tes que ir a Internet e, se non o fas con frecuencia, escaravellar entre moreas de lixo postal para tentar atopar algunha palabra amiga digna de ser contestada, como esta que nos ocupa.

O caso é que o Jose, así para os amigos, sen til e sen x, vendo que ando a voltas coa lingua de Scarlett Johansson (non pensedes mal, que vén sendo a mesma que a de Shakespeare se non falamos stricto senso) mandoume unha adiviña en inglés. É fermosa coma un poema bucólico e doada, de maneira que o gozo vén da súa lectura e non da súa resolución:

An Autumn riddle

 

They are seen on the trees,

they are seen on the ground.

They are seen in the air,

whirling softly around.

They sing rustling songs

as our footsteps they hear,

and their name is well known,

for they come every year.

A tradución que nos facilita o Jose é a seguinte:

Unha adiviña de outono

 

Vense nas árbores,

vense no chan,

vense no ar,

xiran docemente e van.

Cantan sons rumorosos,

cando oen os nosos pasos,

o seu nome é ben coñecido

porque volven todos os anos.

A adiviña serviunos, tamén, para lembrar ao malo máis malo de todos os malos na saga de Harry Potter: Lord Voldemort. A Rowling válese dun anagrama para derivar o nome orixinario do personaxe cara a aquel que deveu en ominoso tabú impronunciable no mundo máxico. O devandito anagrama, como calquera xogo de palabras, deu as súas dificultades aos tradutores da obra a outras linguas, que tiveron que facer encaixe de bolillos para trasladalo. Se nos atemos ao segundo volume da heptaloxía (Harry Potter and the Chamber of Secrets), onde aparece por primeira vez o anagrama, o nome orixinal do noso personaxe era Tom Marvolo Riddle; trocando a orde das letras, Rowling saca I am Lord Voldemort. Na edición española, deturpan a polisemia do apelido, creando un Tom Sorvolo Ryddle que nos deixa un Soy Lord Voldemort. Como en galego non temos a letra y, puidemos ser máis fieis ao orixinal; así, Eva Almazán, a traductora, optou por un Tom Morlov Riddle, que nos deixou un Milord Voldemort. A importancia de conservar Riddle coma no orixinal non é pequena, pois significa, como ben me aclarou o Jose, adiviña, misterio, enigma. Xa o ves meu, se os tradutores profesionais teñen problemas para traducir algo tan simple coma este anagrama, como non os imos ter nós, cuxos coñecementos de inglés do bacharelato van esmorecendo no tempo coas nosas neuronas cal caducas follas outonizas?

O pasado venres cumprín un dos meus soños en canto a música se refire. Vin en directo aos Marillion. O concerto foi en Madrid e, coma o poema Ítaca de Kavafis, só a viaxe deu para contar un par de cousiñas que mellor calarei. Conformareime con bosquexar un unhas palabras sobre a Ítaca á que, desta vez, si que arribamos.

Nesta ocasión, os Marillion que iamos ver eran unha aposta arriscada. Tratábase da xira Less is more, seica que menos é mais, unha metáfora inxel que define á perfección o seu último traballo, no que se dedicaron a facer versións acústicas de vellos temas eléctricos. Por certo, a expresión acuñouna o poeta inglés Robert Browning en 1855 e foi adoptada polas correntes arquitectónicas e artísticas minimalistas.

Ese risco asumido por un grupo que nos ten afeitos a complexos arranxos electrónicos e a sofisticadas estruturas rítmicas e sonoras, traduciuse en disparidade nos sabores de boca deixados no público. Entre @s cinco que viaxamos a Madrid, houbo quen saíu dicindo que asistira ao peor concerto da súa vida, quen ficou anoxado da primeira parte para recuperar a maxia na segunda ou, coma min, quen escoitou un dos mellores recitais de música no que leva de vida.

Sinceramente, creo que, cando menos, desta vez foi máis. Os Marillion non enganaron a ninguén. Nunha primeira hora e media debullaron todos os temas do disco que viñan presentar dun xeito impecable, facendo gala dun quefacer de ourives, deixando caer os sons coma pedras preciosas iluminando un pentagrama invisible. Tras un breve descanso, tocaron outro tanto, desta vez cancións de toda a súa discografía que xa eran bastante acústicas na súa versión orixinal e que se podían interpretar respectando os parámetros cos que deseñaron esta xira. Pasoume, escoitando estes temas, algo que non me pasara nunca nun concerto: sentinme feliz. Literalmente. Sentín felicidade en estado puro e, con frecuencia, faiscaban no meu cerebro imaxes que redundaban nese sentimento (a little spark of light in your mind), como os rostros da xente que amo: o meu fillo, a miña muller. Nin sequera fun quen de achar o oco no que sacar a cámara fotográfica do bolso para capturar un par de instantáneas do recital. Parecíame sacrílego e pecaminoso perderme un só segundo de concerto. Así, bebín ata a última pinga do elixir sónico co que os Marillion nos agasallaron e sentín coma nunca a alquimia da música pulsando cordas moi gratas á miña alma. Un concerto para gardar na caixa dos recordos onde conservo directos coma o de Jethro Tull ou Leonard Cohen.

A guinda viría de sorpresa ao día seguinte, cando nos topamos coa metade da banda no almorzo (o concerto fora no mesmo hotel no que tentaría durmir despois, sen moito éxito). Non me considero un fan stricto senso –non me autolesiono nin me tiro dos pelos da barba cando estou diante dos músicos que admiro- mais, hei de confesalo, no bolso traía canda min a cuberta dun dos discos de Marillion que máis aprecio, o Brave, e un rotulador indeleble, polo que puidese pasar. E pasou. Velaí os autógrafos de Steve Hogarth, Steve Rothery e Mark Kelly. Só na intimidade me atrevín a berrar como unha histérica beatlemaniática. Pero non llo digades a ninguén.

 Créditos: Lady Chorrito (María); Oliño Man (Manoliño); Gorila (Xabi); A Ghata (María Oliva)

Continuará.

Veño de rematar The haw lantern, do poeta irlandés Seamus Heaney, non sen atoparme con importantes achados entre estes versos publicados en 1987. Se cadra, o poema que máis me impresionou foi The mud vision (A visión da lama), no que o poeta muda, de súpeto, diametralmente o estilo literario que dominou en todo o libro. Se ata ese intre nos afixera a poemas baseados nunha ou nunhas poucas imaxes nítidas que rescata da realidade para transmutalas a través da alquimia poética; agora, adopta un rexistro visionario, máis próximo a un surrealismo frenético que ao elegante comedimento ao que nos tiña afeitos, cunha dioiva de instantáneas. Engaioloume, especialmente, a primeira estrofa coa que arrinca o poema, que quere ser unha descrición da Irlanda moderna e globalizada dos anos oitenta na que vive o autor. Desgarro, desenrraizamento, fonda amargura travestida de ironía.

“Estatuas con corazóns descubertos e coroas de púas

estaban aínda nos nichos, as lebres liscaban baixo

os bandullos adurmiñados dos reactores, os nosos escritores

de menús e punks con pulverizadores comparábanse

cos mellores. Os enlaces por vía satélite esparexían

por riba nosa as bendicións dos papas, os heliportos

mantiñan un círculo de encanto para os ídolos que estaban

de xira e as vítimas en padiolas. Camiñabamos somnámbulos

pola divisoria entre o pánico e as fórmulas, faciamos

probas fotográficas aos nosos primeiros modelos nativos

e ás últimas máscaras, enxergándoos de lonxe, avanzados

e lixeiros coma un home nun trampolín que non cesa

de facer prequecemento porque non sabe tirarse de cabeza”.

Heaney, cunhas poucas pinceladas ben dadas, traza un bosquexo demoledor e desolado da súa Irlanda. No ano 2003, eu escribía algo semellante referido a Galiza. Pídovos desculpas por poñer os meus versos parellos aos de Heaney, mais se non acadan nin de lonxe igual calidade, creo que si naceron de intencións xemelgas.

 

Galiza, Caliza, Ciza

 

“Pero decídeme, pés que camiñades sen rumbo,

¿sabedes a que abismo chegastes?”

(Bagdad, saúdote, de Alí Ahmad Saíd Adonís)

 

Un hórreo de ladrillo,

un parque eólico

na cima dun castro,

vómitos de zurro

envelenando un prado,

ollos expectantes

agardan a milagre

da choiva aceda,

unha pista anónima

para que pazan as frisonas,

un topónimo náufrago

nun indicador da Deputación,

unha cabuxa con chip informático,

un tractor sen música nos eixes,

a sesta á sombra dun eucalipto,

un coche para que o fillo se mate

ou estudios que lle herbiciden as raíces,

unha xiringa e botellas rotas

na sombra dun souto,

un encoro para iluminar miserias

en ríos de troitas sementadas,

unha boina sobre o televisor

invocando de Gayoso

a calma momentánea

dun infarto de soidade,

unha paga e unha pulseira do 061

a cambio da familia,

70.000 pesos por un nicho

subvencionado pola COPTOPV,

micrófonos e altofalantes

nunha igrexa baleira,

unha lingua tronzada pola gorxa,

unha parcelaria mal feita

na alma dun pobo,

unha vaca tola enterrada en cal viva,

un camiño cego

cuberto de maleza.

Non son versos dos que me sinta orgulloso, mais, a pesares da súa imperfección, de que lles sentase tan mal o paso do tempo, sinto neles o mesmo latexo de rabia impotente que Heaney debeu sentir hai un cuarto de século ao escribir The mud vision. Remato tamén cuns versos de Heaney. En The disappearing island (A illa que desaparece), nun exercicio da máxima concisión, o poeta esboza a historia do seu pobo en seis versos:

Cando criamos poder establecernos para sempre

entre os seus outeiros azuis e aquelas costas sen area

onde pasabamos as nosas noites de desespero rezando e velando,

 

cando recolleramos a madeira flotante, construiramos un fogar

e colgaramos nel o noso caldeiro coma un firmamento,

a illa crebou baixo os nosos pés como unha onda.

Cito estes versos porque quería finalizar o presente artigo con verbas de esperanza. O poema remata así:

A terra que termaba de nós semellaba resistir

só cando a abrazabamos in extremis (...)

Se cadra esa é a única forma de salvar os restos do naufraxio que aínda aboian da nosa cultura. Abrazalos, amalos, levalos por bandeira con orgullo, sementar se aínda quedan forzas e absterse de volver a vista atrás quen aínda conserve escrúpulos na súa alma.

 

 

Estes días, que ando a voltas co inglés, deume por traducir algún poema de The haw lantern, do irlandés Seamus Heaney, por ver se o dito italiano aquel de “Traduttore traditore” (tradutor traidor) tiña algo de certo. E si que o ten. Máis en poesía, un xénero onde tratar de trasladar os ritmos, rimas e polisemias do texto orixinal a outra lingua é imposible. A primeira sorpresa leveina ao tratar de traducir o título do poema co que se bautiza o libro, que na versión española de Dídac Pujol Morillo vén, con moi bo criterio, como La linterna del espino. En inglés, espiño vén sendo hawthorne, mentres que o seu froito, o abruño, é haw. Dado que a metáfora á que nos referimos é The haw lantern, a tradución literal debería ser O abruño lanterna ou A lanterna de abruño (en castelán sería La majuela linterna) ou algo así. Xa que a imaxinación poética decidiu converter ese abruño nunha lámpada, o tradutor tomouse a licencia de substituír ao elemento sostido polo sostén, dándonos esa lanterna do espiño.

Audacia ou temeridade, co paupérrimo nivel de inglés que teño e a axuda dun bo diccionario, fixen a miña propia versión do poema, dunha gran intensidade lírica e visual. Mirade.

A lanterna do espiño 

 

O invernal abruño está ardendo fóra de tempada 

silvestre no arbusto, unha luz pequena para a xente pequena,

non quere deles outra cousa que manteñan

a mecha da dignidade moribunda

para non ter que cegalos coa iluminación.

 

Mais a veces, cando o teu alento se empluma na xeada

toma a forma vagabunda de Dióxenes

coa súa lanterna, buscando un home xusto;

de maneira que acabas por escudriñar desde detrás do abruño

sostido por unha poliña á altura dos ollos,

e ti acovárdaste diante do vencello entre o miolo e a carabuña,

a súa punzada de sangue que quererías que te puxera a proba e te absolvera,

a súa madureza pinchada que te escruta, para despois seguir buscando.

 

Hai dobres significados que se perden na tradución. Por exemplo, en its blood-prick (a súa punzada de sangue), no penúltimo verso, a palabra prick pode significar tanto “punzada” como “pinchar”, ou “remorsos”, ambos significados válidos no contexto en que se expoñen. Fóra disto, o poema é magnifico. É doado imaxinar a súa xénese: Seamus Heaney de paseo pola campiña irlandesa, en pleno inverno, no medio da desolación causada polo frío: herba xeada, árbores na súa máis esquemática nudez, o alento callado (emplumado: your breath plumes; de novo un dobre significado de plumes:vale para penachos e fíos, e tamén para a acción dunha ave cando amaña as súas plumas co peteiro) de xeo en cada expiración... De súpeto, algo peta con forza na percepción do home, un color vermello intensísimo no medio do branco e negro invernal. Son os abruños dun espiño que sobreviviron á esfolla outoniza. Ese impacto visual antóllaselle como luz mesma, cegadora, coma se os abruños dese espiño fosen lámpadas, lanternas sostidas polas poliñas exhaustas do arbusto. A asociación coa cultura clásica, da que Heaney usa e abusa neste libro, é inmediata: a lanterna de Dióxenes. Este filósofo grego que pasou á historia pola súa excentricidade –vivía nun tinallón entregado a uns votos de absoluta pobreza- vagou un día por Atenas cunha lámpada na man por ver se era quen de atopar a un home xusto. Así, o espiño de Heaney transmuta en Dióxenes e sométenos á luz xulgadora dos seus abruños, empezando polo propio poeta. Mais non parará (o poema remata con then moves on) ao non dar atopado ese home xusto co que culminar a súa busca...

Un contundente exemplo da poética de Heaney, que alimenta os seus versos case sempre dunha nítida imaxe ou escena tomadas da realidade na que vive, para despois sometelas á alquimia poética. Así, esa imaxe ou esa escena transfórmanse nun potente artefacto que estoupará en fondísimas significacións ao ser sometido á descodificación lectora, sempre coas raíces totalmente chantadas no mundo do que tomou o alento.

Créditos: Oliño Man: Manoliño; Lady Chorrito: María; H: Henri; Pandereteir@: ¿?

Continuará.

Nunha sociedade na que o egoísmo e a insolidariedade se impoñen travestidos de liberdade individual, sobrancean sempre os records das persoas –nomeadamente no deporte: recordman, recordwoman-; pouco se fala, xa que logo, dos records colectivos. Case nunca dun récord colectivo en concreto: o da fame. Unha plusmarca que se supera cada ano, coma fixera na súa época Sergéi Bubka ou fai agora Yelena Isinbayeva coa pértega. Así, en cuestión de marcas na fame, imos dosificando a barbarie, escribindo liña a liña un dos episodios máis vergoñentos da humanidade; unha historia que nos empeñamos en perpetuar coma un insufrible culebrón sen un claro final á vista.

Indo ao choio, neste ano 2009, no planeta Terra haberá, por primeira vez, máis de 1.000 millóns de persoas que pasarán fame, consecuencia directa dun sistema económico xenocida e indirecta da crise global que nos afecta a todos. O colapso que está a sufrir o capitalismo imperante provocou que os países que financian a loita contra a fame no mundo recortasen drasticamente as súas achegas financeiras. Dos 6.700 millóns de dólares orzamentados polo Programa Mundial de Alimentos, tan só se recadarán 2.600 este ano. Xusto cando a crise, precisamente, deixou a millóns de persoas en todo o mundo sen un posto de traballo co que alimentar ás súas familias nos países empobrecidos.

A maiores, habería que engadir os 3.000 millóns de desnutridos, de persoas que padecen as secuelas no seu organismo dunha alimentación deficiente aínda que non pasen fame stricto sensu. É o que a ONU define como hidden hunger, ou fame invisible. No demoledor El imperio de la vergüenza (Edicións Taurus), Jean Ziegler, relator especial das Nacións Unidas sobre o dereito á alimentación di que “entre as enfermidades máis comúns e máis estendidas por esta insuficiencia, está o kwashiorkor, frecuente na África negra, a anemia, o raquitismo, a cegueira. Os adolescentes vítimas da enfermidade de kwashiorkor, ou síndrome pluricarencial, teñen o ventre inchado, o cabelo roxo, a pel amarela. Perden os dentes. As persoas privadas de maneira permanente dunha achega suficiente de vitamina A quedan cegas. O raquitismo impide o desenvolvemento normal do esqueleto do neno”. En cifras, uns 1.300 millóns de persoas padecen anemia no mundo por falta de ferro; nos 49 países máis pobres, o 30% dos bebés están nesta situación: sufrirán deficiencias mentais durante toda a súa vida. Unhas 600.000 mulleres morren cada ano durante o embarazo debido a unha carencia severa de ferro. En canto á vitamina A, corenta millóns de nenos menores de cinco anos sofren a súa carencia no mundo, dos cales uns trece millóns fican cegos cada ano. Tamén poderiamos falar dos 18 millóns de nenos que nacen con deficiencias mentais irrecuperables por carencia de iodo. E a lista poderíase engrosar aínda máis con números e máis números que deberían engordar a vergonza dos nosos gobernantes; se cadra, tamén a nosa.

Curioso condenar a morrer de fame ou a ficaren tolleitos de por vida a miles de millóns de seres humanos cando o mundo produce alimentos de sobra para alimentar a máis habitantes dos que alberga. Poñemos, os países ricos, 2.600 millóns de dólares para loitar contra unha fame provocada por nós mesmos, polas regras económicas asasinas impostas dende o norte. O recorte é necesario pola crise. Unha crise que non se notou nun mercado tamén á alza e que, do mesmo xeito que a fame, bate récords ano tras ano: o da compravenda de armas. En 2008 o gasto global en armamento aumentou un 4% con respecto a 2007 e ascendeu a 1’46 billóns de dólares (560 veces máis do que se gastará este ano en combater a fame: dúas guerras cun orzamento ben desigual).

De todo isto só se tira unha conclusión: teimamos en financiar e fomentar a morte, a nosa aniquilación, aínda que esta veña dulcificada cun par de décimas de suba no PIB.

Hai pouco souben dunha nova que aconteceu hai un ano. Tivo que ver cos premios Ortega y Gasset que outorga o xornal El País. O 7 de maio de 2008, o devandito galardón á mellor fotografía recaía en Gervasio Sánchez, un deses profesionais coraxentos que dedica vida e oficio a denunciar a cara máis escura do ser humano. Un amigo pasoume por correo electrónico o discurso de Gervasio e, tras lelo, souben o porqué do silencio mediático que arrodeou o recoñecemento á obra deste home; o porqué de que nin sequera me soase o seu nome; e, de paso, imaxinei as caras que habían poñer os altos cargos de PP e PSOE que engraiaban as butacas do auditorio. Velaí vos vai. Paga a pena.

“Estimados membros do xurado. Señoras e señores.

É para min unha grande honra recibir o Premio Ortega y Gasset de Fotografía, convocado por El País, xornal onde publiquei as miñas fotos iniciáticas de América Latina na década dos oitenta e os meus mellores traballos realizados en diferentes conflitos do mundo durante a década dos noventa, moi especialmente as fotografías que tomei durante o cerco de Saraievo.

Quero dar as grazas aos responsábeis do Heraldo de Aragón, do magazine de La Vanguardia e a Cadena Ser por respectar sempre o meu traballo como xornalista e permitir que os protagonistas das miñas historias, tantas veces seres humanos extraviados nos sumidoiros da historia, teñan un espazo onde chorar e berrar.

Non quero esquecer ás organizacións humanitarias Intermon Oxfam, Mans Unidas e Médicos sen Fronteiras, a compañía DKV Seguros e ao meu editor Leopoldo Blume, por apoiarme sen fendas nos últimos doce anos e permitir que o proxecto Vidas Minadas, ao que pertence a fotografía premiada, teña vida propia e un longo percorrido que pode durar décadas.

Señoras e señores, aínda que só teño un fillo natural, Diego Sánchez, podo dicir que, como Martin Luther King, o gran soñador afroamericano asasinado hai corenta anos, tamén teño outros catro fillos vítimas das minas antipersoas: a mozambiqueña Sofia Elface Fumo, á que vostedes coñeceron xunto á súa filla Alia na imaxe premiada, que concentra toda a dor das vítimas, pero tamén a beleza da vida e, sobre todo, a incansable loita pola supervivencia e a dignidade das vítimas; o camboiano Sokheurm Man; o bosnio Adis Smajic; e a pequena colombiana Mónica Paola Ojeda, que ficou cega tras ser vítima dunha explosión aos oito anos. Si, son os meu catro fillos adoptivos aos que vin ao borde da morte, vin chorar, berrar de dor, medrar, namorarse, ter fillos, chegar á universidade. Asegúrolles que non hai nada máis fermoso no mundo que ver a unha vítima da guerra perseguir a felicidade.

É certo que a guerra funde as nosas mentes e nos rouba os soños, como se di no filme “Contos da lúa pálida”, de Kenji Mizoguchi. É certo que as armas que circulan polos campos de batalla adoitan a se fabricar en países desenvolvidos coma o noso, que foi un grande exportador de minas no pasado e que hoxe dedica moi pouco esforzo á axuda ás vítimas das minas e ao desminado. É certo que todos os gobernos españois, dende o comezo da transición, encabezados polos presidentes Adolfo Suárez, Leopoldo Calvo Sotelo, Felipe Gónzalez, José María Aznar e José Luís Rodríguez Zapatero, permitiron e permiten a venda de armas españolas a países con conflitos internos ou guerras abertas. É  verdade que na anterior lexislatura duplicouse a venda de armas españolas ao mesmo tempo que o presidente incidía na mensaxe contra a guerra e que hoxe fabricamos catro tipos distintos de bombas de acio cuxo comportamento no terreo é semellante ao das minas antipersoas. É verdade que me sinto escandalizado cada vez que atopo armas españolas nos esquecidos campos de batalla do terceiro mundo, e que me avergonzo dos meus representantes políticos.

Pero como Martin Luther King, quérome negar a crer que o banco da xustiza está en quebra, e como el, eu tamén teño un soño: que, por fin, un presidente dun goberno español teña a coraxe suficiente para pór fin ao silencioso mercadeo de armas que converte ao noso país, gústenos ou non, nun exportador da morte.

Moitas grazas".

 

Créditos: Comisario Cabecha (Xabier Cabezudo); axente Blanco (Óscar); H (Henri); Pietro Pandurini (Pedro Panduriño); Gorila (Xabi); Lady Chorrito (María).

Continuará.

A ousadía do novo Goberno da Xunta tenme remexido profundamente as tripas en demasiadas ocasións: recortes millonarios en educación e sanidade para financiar con máis de 40 millóns de euros a Cidade da Cultura (onde están agora os ataques planificados e demoledores de La Voz de Galicia?), ou a agresión desapiadada contra o idioma galego executada por ese sicario chulesco, doente de xordeira crónica, que responde por Jesús Vázquez Abad. Pero unha nova que vin hoxe en A Nosa Terra deixoume abraiado. O paroxismo por xustificar a execución sumaria do idioma galego en aras dun trilingüísmo harmónico e estratosférico levou á TVG a emitir os Teletubbies, unha serie infantil deseñada para espectadores entre 0 e 4 anos, en versión orixinal (inglés) con subtítulos en galego. Sobra dicir que os nenos de catro anos ou menos non saben ler aínda. Para que comentar nada máis? Trilingüísmo demencial e psicópata cunha soa misión: asasinar a nosa lingua.